200f905e

Waalse wezen en een Gouden Ketting

Fri, 13 Feb 2026 12:50:32 GMT

Waalse wezen en een Gouden Ketting

In 1615 verhuisden de Waalse Maria Mott en haar man Eliseas Haerel met hun acht kinderen van Aken naar Amsterdam. In 1611 had de protestante bevolking in Aken weliswaar de macht gegrepen, maar het bleef onrustig en in 1614 deed het Spaanse leger het tij weer keren. Eliseas en Maria vertrokken naar het protestante Amsterdam.

Maria was begaan met de vele wezen in de stad. Waalse wezen werden aanvankelijk door de kerk uitbesteed naar gezinnen of ondergebracht in het Burgerweeshuis, maar in 1631 werd een weeshuis in de Laurierstraat geopend. De directe aanleiding was dat het Burgerweeshuis besloot alleen nog weeskinderen op te nemen waarvan de ouders poorter van de stad waren geweest. Het weeshuis aan de Laurierstraat zou tot 1671 dienst doen, daarna werd het vervangen door het grote gebouw aan de Vijzelgracht .

Maria was vanaf het begin een van de regentessen van het weeshuis. Ouderlingen of diakenen van de kerk functioneerden als regenten. De mannen wisselden elke een of twee jaar, de regentessen vormden een stabiele groep, waardoor ze relatief veel invloed hadden.

Uiteraard waren de regenten formeel verantwoordelijk voor grote aankopen en voor de financiële zaken. In de praktijk regelden de regentessen veel en zij keken ook de rekeningen na die de regenten vervolgens betaalden. De regentessen waren ook verantwoordelijk voor de huishoudelijke gang van zaken en hielden toezicht op de naaischool. Daar konden zowel weesmeisjes als andere arme kinderen gratis lessen volgen. Meisjes uit overige gezinnen moesten betalen.

Van links naar rechts de regenten: Philippe Serrurier de Oude (voor 1580 – 1654 Amsterdam), regent-ouderling 1632-’33, 1639-’40, 1643-’44, 1647-’48 2. Daniël Godin (Antwerpen? 1575/’76 – 1644 Amsterdam), regent-ouderling 1633-’34, 1638-’39 3. Daniël de Hochepied (Keulen 1592 – 1662 Amsterdam), koopman, regent-diaken 1632-’33, 1637-’38 4. Isaac Hattevier (Keulen 1596/’97 – 1658 Amsterdam), regent-diaken 1633-’34, ’38 ; regent-ouderling 1642-’43, 1646-’47. Van de regentessen uit de begintijd heb ik helaas geen afbeelding kunnen vinden.

Eliseas en Maria hebben ongetwijfeld mee betaald aan de oprichting van het Waalse Weeshuis. Maar het is hun Huis met de Gouden Ketting dat een Amsterdamse stadslegende werd.

Eliseas en Maria lieten bij aankomst in Amsterdam een huis bouwen – nu Keizersgracht 268 – dat ze in 1620 betrokken. Het huis bleef tot 1689 in de familie. Eliseas was een succesvolle lakenhandelaar die vaak onderweg was en ook risico’s durfde te nemen in een roerige tijd. Zo vervoerde hij ook een kostbare baal laken door de stof met een ijzeren ketting op een kar vast te sjorren. Toen de baal bij aankomst nog intact bleek, liet hij een stuk van de ketting vergulden en als gevelteken aan zijn huis hangen. Een reclame voor zijn vakmanschap dat er nog altijd hangt.

In 1643 werd voor het eerst in de archieven melding gemaakt van de Gouden Ketting. De ketting werd – voordat er huisnummers waren – gebruikt als wegwijzer: het is een huis "Staande tegenover de Gouden Ketting" of "Zeven huizen van de Gouden Ketting" . We komen de verwijzing zelfs tegen in Sara Burgerhart, het boek dat Betje Wolff en Aagje Deken schreven aan het eind van de 18e- eeuw.

Er zijn in de loop van de eeuwen veel verhalen verteld over de Gouden Ketting. Was het een waarschuwing, een ereteken, een overblijfsel van een echtelijke twist of toch een teken van voorspoed en geluk? Pas in 1998 werd het familiearchief gevonden waaruit bleek dat “lakenhandelaar Eliseas Haerel met vrouwe en acht kinderen” het huis had gebouwd en dus degene moet zijn die de vergulde ketting aan het huis heeft gehangen.

Bronnen:

Stadsarchief Archief van de Waalsch Hervormde Gemeente

Doorgegeven-Zorg_De-schilderijen-van-Stichting-Hospice-Wallon-1753805402.pdf

Een overzicht van de vele verhalen over de Gouden Ketting is te vinden bij: Ons Amsterdam: Stadslegenden: Huis met de Gouden Ketting, 13 februari 1998 , en bij Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad: https://www.amsterdamsebinnenstad.nl/binnenstad/201/k268.php

Weggekocht uit Amsterdam

Mon, 24 Nov 2025 11:36:38 GMT

Weggekocht uit Amsterdam

Adam Sijbel, schoen, ca. 1770 - ca. 1780. Rijksmuseum.

Zo nu en dan speur ik door de geschiedenis van Makkum om te zien of ik nog nieuwe informatie kan vinden over de familie van mijn oma Janke. Net als in veel Makkumer gezinnen, werkten door de jaren heen ook verschillende mannen uit mijn familie in de tegelfabriek van Tichelaar. Oma’s broer, plateelschilder Lolke de Groot werd het meest bekend.

Lolke de Groot, Keramiekmuseum Princessehof .

Onlangs kwam ik bij zo’n Makkumer zoektocht een artikel tegen met als kop ‘Weggekocht uit Amsterdam’. Het bleek te gaan om plateelschilder Adam Sijbel (1746-1803). Adam Sijbel werkte aanvankelijk voor tegelbedrijf d’ Oude Prins aan de Anjeliersstraat in Amsterdam.

D’ Oude Prins, Adam Sijbel. Keramiekmuseum Princessehof.

D’ Oude Prins was eigendom van Cornelis van der Kloet. Het pand aan de Anjeliersstraat bestaat niet meer, maar het stond ongeveer ter hoogte van het huidige nr. 142.

Het pand van het tegelbedrijf van de broer van Cornelis, Willem van der Kloet, op Prinsengracht 1075 bestaat nog wel. Dit tegelbedrijf heette De Twee Romeinen en het pand is recent gerestaureerd door Stadsherstel.

De tegelbedrijven van Cornelis en Willem waren de beste van Amsterdam. Alleen de fabriek van Jan van Oort aan de Botermarkt leverde een vergelijkbare kwaliteit.

In vooral de 17e-eeuw floreerde de tegelindustrie in Amsterdam. Het overgrote deel van de tegels ging naar Portugal. Maar in de 18e-eeuw ging het mis. De economie ging, mede door de verloren Vierde Engels-Nederlandse oorlog (1780-1784), hard achteruit. Er groeide een sterke Britse tegelindustrie en de Hollandse tegelbakkers gingen ook hinder ervaren van hun Friese vakgenoten. Tegelbakkers uit onder meer Amsterdam klaagden dat 'veel schippers, die met steen, kalk en aankomende, in hunne vaartuigen heimelijk een winkel van steentjes houden, en soo deselve, waar sy doorvaren of lossen, uitventen en verkoopen.'

Er volgde in Amsterdam een importheffing voor onder andere Friesland. Maar het mocht niet baten. Ook in de Anjeliersstraat ging het slecht. D’Oude Prins werd in 1802 opgeheven.

D’ Oude Prins, Adam Sijbel. De aankondiging aan de herders.

In 1802 was Adam Sijbel al lang in Makkum. Kingma uit Makkum had in 1780 besloten een nieuw tegelbedrijf op te richten, naast de al bestaande fabriek van Tichelaar. In de arbeidsovereenkomst uit 1784 is te lezen hoe de Amsterdamse Sijbel naar Makkum werd gehaald. Het idee was dat Sijbel nieuwe inzichten mee zou brengen en leerlingen zou opleiden. Kingma zou hem zeker tien jaar in dienst houden en werk geven voor een vastgesteld goed loon, ook als er eigenlijk onvoldoende schilderwerk was. Bovendien kon voor bijzondere opdrachten met zowel Kingma als Tichelaar de prijs per keer besproken worden. Het was ruim voldoende om Sijbel van een onzekere toekomst in Amsterdam naar Makkum te doen verhuizen.

Adam Sijbel, Deel van de tegelwand met 12 schepentableaus in Hotel-Café-Restaurant 'De Prins' in Makkum. Rijksmonument.

Bronnen:

https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20170726:newsml_d6d20ee7f932d6850dc4bf067b0b367c

https://www.oks.nl/search-collection/creator/Groot,%20Lolke%20Eeuwke%20de?hash=

https://stadsherstel.nl/monumenten/de-twee-romeinen-prinsengracht-1075/

https://www.academia.edu/40781424/Nieuwe_vondsten_over_de_tegelbakkerij_van_Jan_van_Oort

Het oudste standbeeld van Amsterdam

Sun, 19 Oct 2025 06:31:24 GMT

Het oudste standbeeld van Amsterdam

Het is het oudste standbeeld van Amsterdam: Rembrandt. In 1852 werd het op een propvol plein onthuld door koning Willem 1II.

Bijna twee eeuwen eerder, in 1669, was Rembrandt zonder veel ceremonieel begraven in de Westerkerk. Rembrandt was 'minvermogend' en werd daarom begraven in een tijdelijk kerkgraf. Anders dan bij de begrafenis van zijn voormalige leerling Govert Flink, 9 jaar eerder, waarvoor onder meer Vondel een grafschrift schreef, was er bij de uitvaart van Rembrandt weinig belangstelling.

Rembrandt had na het overlijden van zijn vrouw Saskia een affaire gehad met Geertje Dircks, die met onsmakelijke rechtszaken afliep. Daarna leefde hij in wat de kerk noemde ‘hoererije’ met Hendrikje Stoffels. Het kwam zijn naam niet ten goede. En in 1656 ging hij failliet. Rembrandt had zijn eerdere populaire positie in de stad verspeeld.

Een gezin om zijn naam levend te houden was er ook niet. Hendrikje en Rembrandts zoon Titus waren eerder al overleden. Cornelia, de dochter van Rembrandt en Hendrikje, was nog geen 15 jaar en zou enkele maanden na de dood van Rembrandt trouwen en naar Batavia emigreren ( zie ook mijn eerdere blogje ). Kortom, er was geen naaste familie van Rembrandt meer in Amsterdam. Het graf van Rembrandt werd na 20 jaar geruimd. Rembrandt werd vergeten.

Rembrandt wordt in de Westerkerk met een plakkaat herdacht.

Cultureel Nederland was zich in het begin van de 19 ^e -eeuw aan het heroriënteren. In 1815 was met de slag om Waterloo de Franse tijd tot een einde gekomen. En in 1830 werden de Nederlanden gesplitst in Nederland en Belgie. Voor het imago van de schilderkunst in Nederland was dat een harde klap. Het boegbeeld van de schilderkunst in de Nederlanden, Peter Paul Rubens ( 1577 – 1640 ), was nu het boegbeeld van de Belgische kunstgeschiedenis. Een standbeeld van Rubens, in 1840 in Antwerpen onthuld, benadrukte dat nog eens.

Een van de uitkomsten van de heroriëntatie was de oprichting van kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae . Een vereniging waar kunstenaars het voor het zeggen hadden. De oprichters (architect Tetar van Elven, graveur Taurel, schilders Pieneman en Kruseman, en beeldhouwer Royer) waren bekende kunstenaars met status. En allemaal waren ze ook directeur van de Koninklijke Akademie van Beeldende Kunsten, van 1820 tot 1870 de hoogste kunstopleiding in Nederland.

Arti et Amicitiae, 1853

De directeuren vonden dat op de Akademie de nadruk moest liggen op het schilderen van historische werken (zoals Rembrands 17 ^e -eeuwse schilderijen van bijbelse voorstellingen) en op beeldhouwen. In de Akademie hadden de mannen echter te maken met politieke wensen en weerstanden. Hun keuze voor de richting van de opleiding mocht hoogstaand zijn, maar weinig praktisch. Met landschap- en genreschilderkunst, met een voorstelling uit het dagelijkse leven of uit de alledaagse omgeving viel het meeste geld te verdienen.

In Arti bepaalde niet de politiek, maar de kunstenaars zelf. De oprichters hadden met Arti et Amicitiae drie doelen voor ogen: bevordering van de kunsten, verbetering van de sociale en economische positie van kunstenaars, en verbroedering. Bijna vanzelfsprekend werd daarbij ook terug gekeken naar de voor de noordelijke Nederlanden zo succesvolle 17e-eeuw.

Op een schildersavond in 1841 in Den Haag werd het idee geopperd om een standbeeld van Rembrandt te laten maken. Dat paste goed in de doelen en opvattingen van de oprichters van Arti en Amicitiae. Samen met anderen werd het initiatief genomen voor de Vereenigde Commissiën tot oprigting van een standbeeld voor Rembrandt .

"De verloren zoon in een herberg" is een zelfportret van Rembrandt met zijn vrouw Saskia. Ze worden voorgesteld als helden van de bijbelse gelijkenis van de verloren zoon.

Opmerkelijk is dat de kennis over Rembrandt toendertijd gaten vertoonde. De biograaf-schilder Arnold Houbraken schreef in 1718 over Rembrandt: 'Hy had ten Huisvrouw een Boerinnetje van Raarep, of Ransdorp in Waterlant, wat klein van persoon maar welgemaakt van wezen, en poezel van lichaam'. Dit was de eerste keer dat over een vrouw in Rembrandts huishouding werd vermeld dat zij afkomstig zou zijn uit een boerenmilieu. En dit verhaal bleef hangen. In 1810 werd er een naam aan deze vrouw geplakt: 'Saskia van Uijlenburg'.

Het duurde tot 1849 voordat duidelijk werd dat het hier om Geertje ging en dat Rembrandt niet met haar, maar met de jong overleden Saskia getrouwd was geweest. Nog twee jaar later werd duidelijk dat Saskia een burgemeestersdochter was.

Gipsmodel van het Rembrandtmonument tijdens een tentoonstelling van Levende Meesters (1848) in het academiegebouw.

Op 27 mei 1852 verzamelden de Amsterdammers en vele genodigden zich op de Botermarkt (nu Rembrandtplein) voor de onthulling van het beeld van Rembrandt. Aanwezig waren onder meer koning Willem III, prins Hendrik en de burgemeester. Natuurlijk waren ook de leden van Arti et Amicitiae present.

's Avonds was er een bal in de Parkzaal aan de Plantage Parklaan, waar schilderijen hingen die verwezen naar het leven van Rembrandt. Johannes Verhulst had voor de gelegenheid - op een gedicht van Jan Pieter Heije - een Rembrandt Feestzang gecomponeerd.

Nederland had een nieuwe schildersheld.

Bronnen:

Arti et Amicitiae

Amsterdam op de kaart

Marius van Melle , https://onsamsterdam.nl/artikelen/rembrandt , 2002

Reynaerts, J. A. H. (2000). 'Het karakter onzer Hollandsche school'. De Koninklijke Akademie van Beeldende Kunsten te Amsterdam, 1817-1870. [Thesis, fully internal, Universiteit van Amsterdam]: https://pure.uva.nl/ws/files/3079290/11904_Thesis.pdf

Huwelijken, liefde of belang?

Thu, 11 Sep 2025 13:03:01 GMT

Huwelijken, liefde of belang?

Huis Saxenburg

De mannen van de 17e-eeuwse familie Dutry sloten, zoals in vele families gebeurde, huwelijken die hun rijkdom verder vergrootte. Over hun vrouwen lezen we weinig en of de liefde ook nog een rol speelde blijft ongewis. Ik vond wel het verhaal van Catharina, dat laat zien hoe ver het vinden van een rijke echtgenote in de 17e-eeuw kon gaan.

Jean Dutry kwam in 1655 uit Tonneins in Frankrijk naar Amsterdam. Tonneins, een protestante stad, was bijna helemaal verwoest door het katholieke leger. Waarschijnlijk kwam de 22-jarige bankier en koopman, die onder andere handelde in papier, daarom naar Amsterdam. Hij werd bij aankomst lid van de protestante kerk en een jaar later, in 1656, werd hij poorter van de stad. Jean trouwde met de in Amsterdam geboren Gertrudis Tronquois . Het paar woonde in het huis Saxenburg, nu Keizersgracht 224. De Tronquois kwamen uit de Zuidelijke Nederlanden en waren schatrijk. Ze bezaten onder meer een buitenhof op het Geuzenveld , dat Jean later zou erven. Na de dood van Gertrudis trouwde Jean met Maria Pinel, de dochter van Anthoni Pinel. Anthoni was een van de belangrijkste papierkopers voor Amsterdam in Frankrijk. Jean werd vader van 12 kinderen, waaronder Maria, Benjamin, Cornelis, Geertruide, en Jan Deyman. Hoe blij Gertrudis en Maria met hun huwelijken waren, vertelt het archief niet.

Een buitenhof op het Geuzenveld, rond 1700

De kinderen van Jean waren (ook) ambitieus, met wisselende resultaten. Cornelis bedacht dat hij Catharina Blaeuw wilde trouwen. Catharina’s moeder was overleden toen Catharina een jaar oud was en had haar twintig huizen in Amsterdam, en een aantal onroerende goederen in de Beemster, in de Banne van Sloten en in het gerecht Abcoude-Proosdij nagelaten. Voogden van moeders- en vaderskant beheerden het bezit van het meisje dat in een kostschool aan de Bakenessergracht in Haarlem woonde.

In 1694, Cornelis was 25 en Catharina 15, kwam Maria, de oudste zus van Cornelis samen met haar dienstbode Engel in de Haarlemse kostschool logeren. Maria probeerde Catharina met 'diverse galanterieën’ (thee, suiker en lekkernij) over te halen om de school te verlaten en met haar broer Cornelis te trouwen. Die kwam ook twee keer naar de school om me t Catharina in de schooltuin te wandelen. Aan de school werd verteld dat Catharina de school zou verlaten om met Cornelis te trouwen. Catharina bezweek uiteindelijk onder de druk en Engel liet haar een brief schrijven met een datum waarop de koets met Cornelis zou komen.

Op de avond van 24 april vertrok ze samen met Engel ongezien uit de school en werd ze door Cornelis opgewacht, die haar een jas over het hoofd trok en haar zo buiten de poort van Haarlem bracht. Daar stond een koets klaar staat om haar naar Amsterdam te brengen. Twee mannen begeleidden de koets. Zij zouden later verklaren dat Catharina vrijwillig was meegegaan en dat zij noch mes, noch degen bij zich gehad hadden, alleen hun 'rottinkje'. Ze waren, zo vertelden ze, nooit van plan geweest geweld te gebruiken. In Amsterdam werd Catharina ondergebracht bij een familie Beeckman. Daar waren ook Benjamin, Geertruide en Jan Deyman aanwezig, die druk op haar bleven uitoefenen.

Gerrit Berckheyde, Bakenessergracht Haarlem ,1662

De schaak liep voor de familie Dutry verkeerd af. De voogden van Catharina haalden haar weg bij Beeckman en deden aangifte. Catharina vertelde dat ze eigenlijk alleen maar weg wilde uit de kostschool en dat ze dat ook tegen Cornelis had gezegd. Op 18 mei gingen de ouders van Cornelis nog naar een van de voogden van Catharina in een poging om de zaak te redden en om alsnog consent voor het huwelijk te vragen. Dit werd geweigerd. De zaak sleepte tot in juli. Ondertussen bedreigde Cornelis een van begeleiders van Catharina en trok de degen waarop hij werd gearresteerd. De rechtbank geloofde Catharina.

Catharina hoefde niet terug naar de kostschool en ging bij een van haar voogden wonen. Ze trouwde een jaar later met de 31-jarige medicus Reynier Schaep. Cornelis trouwde in 1699 met Anna Maria Wesaert (Wesar). Over de afkomst van Anna Maria is weinig bekend. Zij trouwden en woonden in Gent. Het doet vermoeden dat Cornelis in Amsterdam niet meer erg gewild was als echtgenoot.

Kalenderpanden aan de Achtergracht

Benjamin Dutry (1668-1751) pakte het anders aan. Hij trouwde met Anna Maria (Marianne) de Roy, telg uit een Patriciersfamilie. Liefde of belang? We weten het niet. Marianne was geboren in Alicante. De haven van Alicante was een handelscentrum voor zowel Europa als Noord-Afrika. Benjamin focuste op scheepvaart- en handelszaken. Het stel woonde aan de Keizersgracht.

Benjamin wilde niet alleen rijk worden, maar ook aanzien verwerven. Als veertiger werd hij van 1707 tot 1728 buitenbewindhebber bij de Kamer Amsterdam van de VOC voor de provincie Friesland. Of er vanuit Friesland weinig belangstelling voor de functie was heb ik niet kunnen achterhalen. Bewindvoerders moesten ook investeren in de VOC, wellicht deed Benjamin een hoger bod dan andere kandidaten. In dezelfde periode bouwde hij ook twee gezichtsbepalende panden, waarin hij overigens nooit heeft gewoond. In 1721 werden de Kalenderpanden aan de Achtergracht opgeleverd: 13 identieke pakhuizen.

Prinsengracht 681-693, opgeleverd in 1750

Eerder kocht Benjamin al voor 18.000 gulden het terrein van een voormalige goudleerfabriek aan de Prinsengracht, tegenover het Aalmoezeniersweeshuis. Hij liet er zeven panden bouwen: de Zeven Provincien. In het midden Gelderland, de enige provincie die een hertogdom was. En Benjamin behoorde inmiddels als Heer van Haeften tot de Gelderse adel. In 1712 had hij de heerlijkheid Haeften gekocht, waardoor hij Heer van Haeften was geworden. Vanaf dat moment noemde hij zichzelf Dutry van Haeften. Dutry liet op zijn land een buitenplaats bouwen waar hij met zijn familie 's-zomers verbleef.

Bronnen:

https://archief.amsterdam/inventarissen/file/44178a1b-a943-96c5-7673-fdecb97d0fa7

https://tacotichelaar.nl/wordpress/huisonderzoeken/keizersgracht-426/

https://amsterdam-city-archives.transkribus.eu/document/3586500/pages/124?t=cornelis%20Dutry

Amstelodamum nov. 1970 p. 195/199, Mej. Dr Isa H. van Eeghen

https://www.amsterdam-monumentenstad.nl/database/grachtenboek_objecten.php?id=2035

https://home.online.nl/audeman/kwst0027.htm

https://muizenest.nl/2025/02/06/013-kasteel-goudenstein/

Herberg de Rode Leeuw Inventariserend Veldonderzoek en Opgraving Sloterweg 711-715, Amsterdam (2021) AAR (Amsterdamse Archeologische Rapporten) 136, 2023 Thijs Terhorst, Maarten Hell, Ronald Klein Met bijdragen van Ranjith Jayasena en Jan van Oostveen: https://slotenoudosdorp.nl/wp-content/uploads/2024/12/Herberg-de-Rode-Leeuw.-Inventariserend-Veldonderzoek-en-Opgraving-Sloterweg-711-tot-715-Amsterdam-2021.-Rapport-augustus-2023.-RA_AAR136SLO12_20.pdf

Een plantsoen op de Dam?

Wed, 28 May 2025 12:47:02 GMT

Een plantsoen op de Dam?

1795, Vrijheidsboom. Links het Stadhuis, rechts de Waag.

Vorig jaar heeft de Gemeenteraad van Amsterdam besloten om te onderzoeken of er meer groen kan komen op de Dam. De temperatuur kan daar namelijk flink oplopen. Het Parool herinnerde in dat verband de lezers aan het lot van Juffrouw Scholten.

Denk aan juffrouw Scholten,

die is vandaag gesmolten,

helemaal gesmolten, op de Dam.

Dat kwam door de hitte,

daar is ze in gaan zitten

- als je soms wil weten hoe dat kwam.

Ze hebben het voorspeld: Pas op, juffrouw, je smelt!

Maar ze was ontzettend eigenwijs...

Als een pakje boter,

maar dan alleen wat groter,

is ze uitgelopen, voor het paleis.

Enkel nog haar tasje

lag daar in een plasje...

Alle kranten hebben het vermeld

op de eerste pagina.

Kijk het zelf maar even na.

Ja, daar staat het, kijk maar: dame smelt.

Die arme juffrouw Scholten...

helemaal gesmolten...

Als dat jou en mij eens overkwam...

Laten we met die hitte

overal gaan zitten...

maar vooral niet midden op de Dam.

Annie M.G. Smidt, 1950

Hoe zit het met groen op de Dam ?

De eerste boom op de Dam dateert van 1795, het begin van de Franse tijd. Het was dan ook een vrijheidsboom, eerst een tijdelijke, later een wat degelijker exemplaar. In die tijd zag de Dam er uit als in de afbeelding hier boven. In het open Damrak is een afgescheiden waterstroom te zien die naar een trap leidt. Hier werd de vis afgeleverd en op de markt achter gebouw Huis onder ’t Zeil , recht tegenover het Stadhuis, verkocht. Huis onder ’t Zeil bestond in feite uit een aantal woningen naast elkaar onder één dak. In de Franse tijd werd het gebouw verbouwd tot wat toen het Commandantshuis ging heten. Het smalle straatje ten zuiden van het Commandantshuis is de Vijgendam. Daar kwam in de 17e-eeuw een zij-ingang naar de Beurs van Hendrick de Keyser: het (eerste) Beurspoortje.

In 1795 werd de naam van de Dam tijdelijk veranderd in Revolutieplein en in de Napoleontische tijd in Napoleonplein (1811-1813). Met de komst, in 1808, van Lodewijk Napoleon werd het Amsterdamse Stadhuis een Koninklijk Paleis en kreeg het een balkon om de onderdanen toe te kunnen wuiven. De Waag (het gebouwtje midden op de afbeelding boven) werd gesloopt omdat het het uitzicht van Lodewijk Napoleon hinderde.

De tweede boom op de Dam

In 1846 plaatste bakker Nölken een kerstboom voor zijn winkel op de Dam. Kerstbomen zijn oorspronkelijk een Duitse traditie. Bakker Nölken had die traditie meegenomen uit zijn moederland. Het werd ook een traditie op de Dam: elk jaar staat daar in december een grote kerstboom.

Beurs van Zocher, gezien in de richting van het gedempte Damrak. De Beurs stond ongeveer op de plek van de huidige Bijenkorf.

De Dam zag er in 1846 inmiddels anders uit. Schepen konden niet meer vanaf het IJ naar de Dam varen. Het Damrak was gedempt. De vismarkt had plaats gemaakt voor de Beurs van Zocher.

Een plantsoen op de Dam

1922

Een derde initiatief om de Dam van groen te voorzien - we zijn dan inmiddels in de 20e-eeuw aangekomen - was eigenlijk een noodgreep.

1912, met alleen nog het Commandantshuis op de Dam.

De Waag, de Beurs van Zocher en uiteindelijk ook het Commandantshuis, ze verdwenen allemaal van de Dam. Alleen het Beurspoor tje kwam, op een iets andere plek, terug. Dat er voor het Paleis een plein moest blijven, stond niet ter discussie. Maar er werden verschillende plannen gemaakt om het oostelijke deel van de Dam te bebouwen. De onrust in de wereld maakte dat de plannen niet werden uitgevoerd. Er kwam een tijdelijke oplossing: een plantsoen op de Dam.

Het was een tuin in Oud-Hollandse stijl, passend bij het Paleis. De tuin was symmetrisch, met op de hoeken en in het centrum taxusboompjes. Via een paar trappen naar beneden kon je de tuin inlopen. Het plantsoen heeft er van 1925 tot 1947 gestaan. Toen werd een tijdelijk Nationaal Monument op de Dam geplaatst.

Of het met het verdwijnen van het plantsoen te maken had is moeilijk te zeggen, maar in 1950 viel het Annie M.G. Smidt op dat het erg warm was op de Dam.

Bomen op de Dam

In 1975 zijn er op initiatief van het Comité Groene Hart bomen geplant aan de Oostzijde van de Dam en 50 jaar later staat er nog steeds een mooie bomen cirkel. Of er nog bomen uit 1975 tussen zitten, heb ik niet kunnen achterhalen.

Hoe nu verder?

Een snelle reactie op het voorgenomen onderzoek naar groen op de Dam kwam van Wim Pijbes (voormalig directeur Rijksmuseum). Hij stelt dat het oude deel van de Dam – dat wil zeggen de kant van het Paleis - zijn historische kwaliteit ontleent aan de stenen. Er hebben behalve de Vrijheidsboom in de Franse tijd en de jaarlijkse kerstboom ook nooit bomen gestaan. Maar rondom het Monument zou het volgens Pijbes historisch gezien verantwoord zijn om er weer een plantsoen aan te leggen. Wie weet!

Bronnen

Archief Amsterdam

Ons Amsterdam

Parool

Wikipedia

https://www.oldenburgers.nl/2020/08/08/damplantsoen-geopend-in-1926-amsterdam/

https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/fotocollectie/ac76d5b8-d0b4-102d-bcf8-003048976d84

Theo Bakker, https://www.amsterdamsegrachtenhuizen.info/geschiedenis/ges-dam/index-tx_sbtab_pi1%5Btab%5D=7.html

“Een huis zonder dak is als een toren zonder spits”

Sat, 26 Apr 2025 09:24:47 GMT

“Een huis zonder dak is als een toren zonder spits“

Eelke van Houten (1872-1970) werd geboren in Assen. Hij was de vierde van zes kinderen van Johannes van Houten en Jantje Meijering. Johannes was timmerman-architect en in Assen zijn nog diverse huizen die hij bouwde te zien. Eelke trouwde in 1902 met Adriana de Beer en na wat omzwervingen kwam het paar in Amsterdam terecht. In 1915 werd Eelke inspecteur van het Gemeentelijke Bouw- en Woningtoezicht. In 1927 werd hij hoofdinspecteur.

Van Houten was geinteresseerd in de geschiedenis van Amsterdam. Het is aan hem te danken dat rond 1912 de toen vergeten platen van het Grachtenboek van Caspar Philips uit 1768 weer boven water kwamen. Door de afbeeldingen in het grachtenboek te vergelijken met de 20e-eeuwse status van de grachtenhuizen ontdekte Van Houten dat er maar weinig huizen aan de grachtengordel niet veranderd waren. Trapgevels waren vervangen door halsgevels, klokgevels door lijstgevels, enzovoort.

Tuin Stedelijk Museum, 1940. Gevelsteen: In den Rooden Haes, afkomstig van het gesloopte perceel Wijngaardsstraatje 6.

Als (hoofd)inspecteur lag de focus van Van Houten niet op de grachtengordel. Hij moest controleren of woningen voldeden aan de Woningwet van 1901. Dat was vaak niet het geval. Veel oude woningen moesten dan ook worden gesloopt. Aanvankelijk verdwenen veel geveltoppen, maar vanaf 1909 werden ze bewaard in de tuin van het Stedelijk Museum. Van Houten bedacht dat ze op nieuwe woningwet huizen konden worden geplaatst. Zijn motto was “een huis zonder dak is als een toren zonder spits” . In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw zijn door zijn aanmoedigingen rond de tweehonderd geveltoppen op eenvoudige nieuwbouwhuizen herplaatst. Vandaag de dag lijken deze huizen op het eerste gezicht 17 ^e -eeuws, maar ze zijn te herkennen aan de gelijke hoogten van de verdiepingen; in oude huizen neemt de hoogte van de verdiepingen naar boven toe af. Ook heeft het metselwerk diepe voegen, gebruikelijk in de 20e-eeuw. Met zijn beleid op het herplaatsen van geveltoppen heeft Van Houten het huidige stadsbeeld van Amsterdam mede bepaald.

Rozenstraat 35/43: Van Houten panden

Van Houten’s opvattingen over de schoonheid van de gebouwde stad heeft hij beschreven in het boekje ‘Amsterdamsche Merkwaardigheden’. Het leuke, leerzame boekje is indertijd uitgegeven door Heemschut (en nu voor een paar euro tweedehands te vinden op internet). Zo vertelt Van Houten dat de specifiek in Amsterdam gebruikte bakstenen al vanaf 1544 gekeurd werden bij aankomst in de stad. De automatisering van het bakken van baksteen rond 1900 vond hij maar niets: de bakstenen werden levenloos en verglaasde stenen verweerden niet en bleven dus – aldus Van Houten - de stad ontsieren. Als voorbeeld noemde hij het Witte Huis aan de Raadhuisstraat.

Het Witte Huis aan de Raadhuistraat, gebouwd rond 1900.

Komisch is zijn beschrijving van de manieren waarmee Amsterdammers zich stadsgrond toe eigenden: door deuren en ramen naar buiten open te laten draaien, enorme uithangtekens op te hangen, onder stoepen deuren naar het souterrain te maken, en pothuizen voor van alles en nog wat te gebruiken. De wetgeving, die er al vanaf 1565 was, liep meestal achter de feiten aan.

Hoek Prinsengracht-Passeerdersgracht: twee deuren en twee pothuizen

Het laatste hoofdstuk van het boekje gaat over een Amsterdamse merkwaardigheid die zo goed als verdwenen is: de duivenplatten. Met het kippenhok was het duivenplat een bouwwerk waar geen regels of vergunningen voor waren. De duivenmarkten en de ruzies om overlast, het gevaar van haviken en sperwers, het hoorde bij het Amsterdam van honderd jaar geleden.

Het vervolg

Na de Tweede Wereldoorlog, in 1953, werd Bureau Monumentenzorg opgericht. Gesloopte geveltoppen werden voortaan bewaard in de Nieuwe Uilenburgerstraat. Bureau Monumentenzorg hield zich vooral bezighield met het herplaatsen van geveltoppen bij monumentenrestauraties. Daarnaast speelt sinds de oprichting in 1956 Stadsherstel een belangrijke rol bij het herplaatsen van geveltoppen in de stad.

Bronnen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Johannes_van_Houten

https://www.amsterdamhv.nl › wiki › architecten

Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad

Stadsherstel hoe nu verder?

Beeldbank Amsterdam

Noten

Amsterdam Monumentenstad: Van Houten lijst: https://www.amsterdam-monumentenstad.nl/database/grachtenboek_tekst.php?id=24

Voor de periode na de Tweede Wereldoorlog zie: Theo Rouwhorst, Bewaard voor Amsterdam - Historische Geveltoppen Herplaatst 1945-2015.

Koggeschip en Keizerskroon in de tuin van het Rijksmuseum

Tue, 18 Mar 2025 10:20:55 GMT

Koggeschip en Keizerskroon in de tuin van het Rijksmuseum

Een van mijn favoriete loopjes is een rondje door de tuinen van het Rijksmuseum. Zelfs in de drukste tijd van het jaar is er altijd wel een stille tuinkamer te vinden. Een tuinkamer , want Pierre Cuypers, de architect van het Rijksmuseum, zag de tuinen buiten als weerspiegeling van de kamers binnen. Net als binnen loop je ook buiten door de geschiedenis en zijn er regelmatig weer nieuwe dingen te zien. Zo is er vorig jaar zomer een kunstwerk van Carel Visser bij gekomen in de tuin. Het kunstwerk uit de jaren zestig was lang zoek. Het werd door het Rijksmuseum terug gevonden op de werf van een hijs- en transportbedrijf.

Elk jaar is er ook een zomer lang beeldhouwwerk van een bekende kunstenaar in de tuin te zien, dit jaar wordt dat het werk van Isamu Noguchi.

Stadspoorten

Naast deze kunst zijn er in de tuinen ook een aantal 16e en 17e-eeuwse stadspoorten te zien.

Ik ga altijd even kijken bij de Bergpoort van 1619 uit mijn geboortestad Deventer. Een trotse stad, veel ouder dan Amsterdam. De adelaar op de top sympoliseert dat Deventer een vrije rijksstad was, een stad die rechtstreeks onder het gezag van de keizer van het Heilige Roomse Rijk viel. Het verlies van de Bergpoort aan het Rijksmuseum is nog altijd een pijnpunt in Deventer.

Een paar tuinkamers verderop staan de timpanen van de Amsterdamse Tweede Regulierspoort. De Eerste Regulierspoort stond bij de Munttoren, maar de stad werd groter en een nieuwe Regulierspoort verrees in 1585 op het huidige Rembrandtplein. Oorspronkelijk was deze Tweede Regulierspoort van hout, maar in 1655 werd de poort vervangen door een stenen versie. In 1669 werd de stad opnieuw uitgebreid, de Tweede Regulierspoort werd een boterwaag. In 1874 werd het gebouw gesloopt.

Interessant is dat op het timpaan aan de stadszijde een koggeschip staat, een type schip dat veelvuldig werd gebruikt voor het vervoeren van grote hoeveelheden handelswaar. Het koggeschip siert het zegel van Amsterdam. In 1275 kreeg Amsterdam stadsrechten en met het (lak)zegel bevestigde de stad Amsterdam de geldigheid van officiële documenten. Het zegel werd ook gebruikt om te laten zien dat iets het eigendom was van de stad. Het zegel met de kogge is tot 1795 in gebruik gebleven, maar had toen al veel van haar betekenis verloren. De bekrachtiging van belangrijke aktes gebeurde inmiddels door het zetten van een handtekening door de burgemeester. Ook het gebruik van het zegel op gebouwen nam af.

Aan de buitenkant van het timpaan is het stadswapen te zien, drie Andreaskruizen met daarboven de keizerskroon, vaak geflankeerd door twee leeuwen. Het Wapen van Amsterdam stamt uit de zelfde periode als het zegel, rond 1280. Keizer Maximiliaan gaf Amsterdam in 1488 het recht om de keizerskroon toe te voegen aan het stadswapen. Het wapen is een herkenningsteken. Op de buitenzijde van de Tweede Regulierspoort heette het mensen welkom in de stad.

Wapen van Amsterdam, 1640-1660, Hart Amsterdam.

Bronnen:

Rijksmuseum

h ttps://spqa-am.blogspot.com/2015/06/het-zegel-van-amsterdam.html

https://www.at5.nl/artikelen/228367/van-schroothoop-geredde-beelden-in-tuin-van-rijksmuseum

Groot wapen van Amsterdam met Andreaskruisen en de keizerskroon, Hart Amsterdam.

Op pad met Jan Hanze

Thu, 13 Feb 2025 09:34:44 GMT

Op pad met Jan Hanze

Het Jan Hanzepad, op weg naar de stad, links in de verte de Westertoren (1837).

Wie een beetje bekend is met de geschiedenis van Amsterdam Oud-West, is zijn naam zeker tegen gekomen: Jan Hanze (Hanzen, Hanssen). In 1564 kocht Jan Hanze bij de Kostverlorenkade een stuk land met daar langs een pad. Dat pad verbond de Kostverlorenkade met het Singel en zo met de Dam, het hart van de oude stad. Het pad werd bekend als het Jan Hanzepad. Een beetje puzzelen leerde mij dat de route van dat pad ook nu nog goed te volgen is. Onderweg is er slechts een enkele hindernis, waarover later meer.

In de 16 ^e -eeuw lag het pad buiten de muren van de oude stad en het eerste deel van het pad lag zelfs buiten de grens van Amsterdam (de gele lijn in de afbeelding hieronder). Voor een handelaar als Jan Hanze was deze plek aan het water en op een relatief korte afstand van de stad – minder dan een uur lopen - aantrekkelijk. Dat viel snel ook anderen op. Een paar decennia later zou het in deze omgeving wemelen van de molens en industriële activiteit.

De Stads- en Godshuispolder rond 1640 met daarop aangegeven het eerste deel van het Jan Hanzepad.

Van de Jan Hanzenstraat naar de Potgietersstraat

Het pad begint op het speelplaatsje op de hoek van de Kostverlorenvaart en de Jan Hanzenstraat, restant van het vroegere Jan Hanzepad. De kleine gebouwen die hier en daar tussen de huizen staan doen herinneren aan vroegere tijden. De Jan Hanzenstraat is een korte straat, al snel verandert de naam in Bellamyplein. Er zullen nog vele naamswisselingen volgen. Bij het Bellamyplein is nog duidelijk te zien dat het hier vroeger een polder was.

Gezicht op moes- en tuingronden van het latere Bellamyplein, gezien in de richting van de stad.

De straat is inmiddels opgehoogd, maar de ingang van de huizen ligt nog steeds een stuk lager, op polderniveau. Het Bellamyplein is gebouwd op de plek waar eerder de Kwakerspoel was, een industriegebied met 14 zaagmolens. Aan het einde van de 18 ^e -eeuw werd de Kwakerspoel steeds meer ook een uitgaansgebied voor de burgerij. Er kwamen herbergen en uitspanningen.

De dorpse Bellamystraat met kleine huisjes met voortuintjes - geannexeerd door Amsterdam in 1896 – zijn het bekijken waard. Net als de Hallen, nu een culturele hub, ooit een remise van de tram .

Het Bellamyplein wordt de Kwakersstraat en vervolgens het Kwakersplein. Dit was in de 20 ^e -eeuw het domein van de Stadsreinigingsdienst. Op het plein staat een beeld van De Ratelaar, een ode aan de Amsterdamse vuilnisman. De ratelaar liep vroeger vooruit om de bewoners te waarschuwen dat het vuil buiten kon worden gezet.

Het Kwakersplein gaat over in de Potgietersstraat, waar in de 19 ^e -eeuw de uitspanning De Keizerskroon was. Later in die eeuw werd hier een woonwijk aangelegd, er kwamen huizen en scholen.

De Potgieterstraat eindigt bij de Singelgracht, aangelegd in de eerste helft van de 17e-eeuw als verdedigingslinie van de nieuwe, met de grachtengordel uitgebreide stad. Door deze zogeheten derde aanleg stopte het Jan Hanzepad hier. Er kwam bij de Potgietersstraat geen brug over de Singelgracht. De wandelaar had de keuze om linksaf naar de Bloemgracht te lopen of rechtsaf naar de Leidsepoort. Pas daar waren er bruggen.

De Potgietersstraat en de twee bruggen in blauw. Bij de derde aanleg was er eerst een (tijdelijke) Leidsepoortbrug aan de Prinsengracht (in paars). Toen in de tweede helft van de 17e-eeuw de vierde aanleg werd gerealiseerd, verhuisde de Leidsepoortbrug naar de schans.

Van de Lauriergracht naar de Dam

Rond 1880 begon de bebouwing van de Potgieterstraat en omgeving. Er kwam in de buurt een pontje en vervolgens een tijdelijke loopbrug over de Singelgracht. In 1890 volgde een echte brug bij de Kinkerstraat. Daar kunnen we nu de Singelgracht oversteken en vervolgens naar de Lauriergracht lopen om het Jan Hanzepad verder te volgen (het 16e-eeuwse Jan Hanzepad liep iets ten noorden van de Lauriergracht).

De 17e-eeuwse Lauriergracht was oorspronkelijk een industriegracht. Ook vonden kunstenaars er een woon- en werkplaats en werden er enkele weeshuizen gebouwd. Zo werd in 1630 op het voormalige Jan Hanzepad het Waalse weeshuis gebouwd.

Aan het einde van de Lauriergracht verandert de richting van de straten. De straten in de grachtengordel volgen niet de oude sloten en paden. Die zijn hier verdwenen.

Jan Hanze moest in de 16 ^e - eeuw ongeveer hier een keuze maken bij welke stadspoort hij de oude stad binnen wilde gaan. Hij kon rechtdoor gaan naar de Torensluis, toen nog een houten wipbrug, of wat westelijker afslaan naar de Gasthuismolenbrug . Wij hebben geen keuze, het pad naar de Torensluis is verdwenen en we worden via de negen straatjes naar de Gasthuismolenbrug geleid. Daar kun je het Singel oversteken en dan via de Paleisstraat naar de Dam lopen.

Op de foto is duidelijk te zien dat de Gasthuismolenbrug, net als de Torensluis, geen hoofdpoort was. De houten brug kon in geval van dreiging worden afgebroken, en de kleine poort kon snel worden dichtgemetseld.

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam

https://onsamsterdam.nl/artikelen/altijd-reuring

https://www.nhnieuws.nl/nieuws/303122/de-verdwenen-stad-in-de-jan-hanzenstraat-maak-je-een-reis-door-de-tijd

Amsterdam verdedigd, Open Monumentendag 2004

Rob van Reijn en Maarten Hell, De ommuurde stad

De Groenmarkt is weer groen

Wed, 15 Jan 2025 14:20:14 GMT

De Groenmarkt is weer groen

Op de Marnixstraat, tussen de Appeltjesmarkt en de Rozengracht, staat een aantal robuuste woonblokken. Ze zijn bijna allemaal gebouwd in de late 19 ^e -eeuw toen achter deze woonblokken insteekhavens werden gegraven waar boten met groenten konden aanleggen.

In 1895 verhuisden de voormalige groentemarkt aan de Prinsengracht en andere kleinere groenmarkten namelijk hier naar toe. Bij de bouw van de woonblokken werd rekening gehouden met de markt. Bijna alle woonblokken hebben opslagruimtes en goed toegankelijke deuren op straatniveau.

De groenteboeren en handelaars kwamen niet alleen per boot over het water naar de markt, maar ook met karren en paard en wagens over de weg. De enorme drukte leidde soms tot ongelukken en een enkele keer kwamen paard en wagen in het water terecht. Dan moest de buurman van de Groenmarkt er aan te pas komen. Paardenslagerij Het Zwarte Paard van Johan Christoph Sinck (1837-1923) was een bekend bedrijf met stallen, een leerlooierij, paardenverhuur en een winkel waar paardenvlees werd verkocht. Rond 1860 vond Johan een toestel uit waarmee paarden die te water waren geraakt op het droge konden worden gehesen: een paardenhijstoestel. Het werd bekend als 'het toestel van Sinck‘.

In 1934 verhuisde de groentemarkt naar de Centrale Hallen. Maar pas in het recente decennium kreeg de oude Groenmarkt echt een nieuwe bestemming.

De Groenmarkt nu

Tussen de 19 ^e -eeuwse woonblokken staat één nieuw gebouw dat architectonisch mooi aansluit bij de oude gebouwen: het Marnixblok (zie afbeelding boven, het middelste blok). Het is gebouwd door architecten Bastiaan Jongerius en Ronald Janssen. In de ruimte achter de woonblokken, waar vroeger de insteekhavens waren, hebben zij een speelplaats en een tweede woningblok gebouwd, het Singelblok. Dat blok heeft rondom buitenruimtes, een wens van de bewoners-doelgroep waarmee de architecten vooraf gesprekken hebben gevoerd. De twee blokken hebben samen 40 woningen, waarvan 17 sociale woningbouw.

Het Singelblok heeft een heel andere, modernere uitstraling dan de gebouwen er om heen. Waarom daarvoor is gekozen, begrijp je pas goed als je vanaf de Nassaukade naar de Groenmarkt kijkt. Dan zie je dat het gebouw aan de waterkant naadloos past in het straatbeeld.

En dan is er is natuurlijk het zwembad met duinlandschap op het dak van het Singelblok, dat veel publieke aandacht heeft gekregen. Maar het complex heeft nog veel meer mooie details: een houten vlonder aan de waterkant, een mooie deur naar de parkeerplaats in het Singelblok, en meer dan 200 ruimtes voor vogelnestjes, vleermuizen en insecten. Ten slotte zijn er 28 soorten klimplanten tegen de gevels geplant: de Groenmarkt is weer groen .

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam

Hart Amsterdam

Arcam

Waalse weesmeisjes

Sat, 28 Dec 2024 08:28:25 GMT

Waalse weesmeisjes

Het is een van de kleine, rustige stukjes Amsterdam, de Weteringstraat en de Weteringdwarsstraten. De naam van de straten komt van de Boerenwetering die hier ooit liep. Ingeklemd tussen de grachtengordel en de 17 ^e -eeuwse stadsgrens werd het buurtje ontwikkeld als woon- en werkplek voor immigranten. Hierbij was de focus gericht op een specifieke groep: Waalse textielwerkers. Waals moet hier ruim opgevat worden: alle Frans sprekende immigranten werden hiermee bedoeld.

Anders dan in de grachtengordel werd de bouwgrond voor de Weteringbuurt nauwelijks opgehoogd. Aan het enorme gebouw op de Vijzelgracht, het voormalige Waalse weeshuis, kun je dat verloop goed zien. De jongensingang, vlak bij de Prinsengracht, telt drie treden, de meisjesingang vijf.

In 1669 werd de eerste steen voor het weeshuis gelegd, dat tot 1967 dienst zou blijven doen. In de 18 ^e -eeuw werden aan de linker- en rechterzijde van het weeshuis een oude vrouwen- en een oude mannenafdeling aangebouwd.

Walenweeshuis, de Vijzelgracht is nog niet gedempt.

Terwijl de Waalse gemeenschap het weeshuis bouwde, ontwikkelde de stad in deze buurt sociale woon-werkhuizen voor Waalse textielwerkers. Amsterdam wilde graag zijn textielindustrie versterken en de komst van veel vluchtelingen uit het zuiden, die ervaring op dit gebied hadden, bood daartoe een goede mogelijkheid, zo meende men. Het Burgerweeshuis, de Gasthuizen en het Leprozenhuis wilden daarom samen maar liefst 400 huizen voor textielwerkers bouwen. Het werden er 211, verdeeld over zeven blokken, de meeste in de Weteringstraten.

Philip Vingboons, een van de bekenste 17 ^e -eeuwse architecten, leverde het basisontwerp voor de huizen. Beneden woonkelders, die bedoeld waren voor de spinsters. De begane grond, vanwege de woonkelder eronder iets verhoogd, was om te wonen. De kamer werd voorzien van een schoorsteenmantel en een hoge bedstede, met onder de bedstede een rolkoets voor de kinderen. In de keuken was ook een bedstede, verder een turfkist en een etenskast. De eerste verdieping en de zolder waren werkruimtes. Deze beide verdiepingen zijn hoog, zodat er voldoende ruimte was voor de weefgetouwen. De huizen van een blok kregen een gezamenlijk dak. De huizen werden in 1671-1672 opgeleverd.

De wevershuisjes aan de Vijzelgracht, Ze verzakten tijdens de bouw van de Noord-Zuidmetro, maar zijn inmiddels gerestaureerd.

Het project van de stad werd geen succes, het Rampjaar 1672 gooide roet in het eten. Al gauw werden er ook huizen verhuurd aan Amsterdammers, of werden delen van huizen apart verhuurd. In sommige huizen werd helemaal niet meer gewoond, maar alleen productie gemaakt door spinsters en wevers. Onder de spinsters waren vele meisjes uit het Walenweeshuis, die – zo was de uitleg - in de huizen het textielvak kwamen leren. De ellende in de Weteringstraten was groot.

Cornelis Gerritsz Decker, 1659, Rijksmuseum

Als je nu door de Weteringstraten loopt, kun je nog veel resterende wevershuisjes zien, vaak opgeknapt door Stadsherstel. Je herkent ze aan de stoepen naar de begane grond en de hoge ramen van de verdiepingen. En vergeet niet om op de hoek van de Weteringstraat en de Eerste Weteringdwarsstraat even stil te staan bij het beeldje van de Waalse weesmeisjes.

Noot:

Op de volgende nummers in de Weteringstraten zijn wevershuisjes te zien.

Weteringstraat even 16-18, 24, 26, 28 en oneven 19.

Eerste Weteringdwarsstraat even 2, 4, 6-16, 18-20, 30, 32, 70.

Tweede Weteringdwarsstraat even 64-70 en oneven 3, 5-7, 9-11, 39, 71.

Derde Weteringdwarsstraat 38-42,en oneven 23, 27-33.

Vijzelgracht even 4-8, 20-26.

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam: https://archief.amsterdam/

https://prezi.com/uj3ezknibqbo/de-weteringbuurt/

https://www.theobakker.net/pdf/vNierop_noordsebos.pdf

https://www.amsterdam-monumentenstad.nl/database/grachtenboek_tekst.php?id=63

Stadsherstel: https://stadsherstel.nl/onze-monumenten/alle-panden/?filter=uitgelicht

Sint-Nicolaas

Wed, 27 Nov 2024 12:23:46 GMT

Sint-Nicolaas

Jan Schenkman, 1850

In 1306 ontving Amsterdam stadsrechten en werd Sint-Nicolaas de beschermheilige van de stad. De toen in aanbouw zijnde Oude Kerk werd aan hem gewijd. En daarna kende de populariteit van de bischop geen grenzen meer: je kunt in Amsterdam zijn naam vinden op onder meer kerken, scholen, straten, gevelstenen en hotels.

De keuze van Sint-Nicolaas als beschermheilige is voor een stad aan het water wel begrijpelijk. Hij is de beschermheilige van schippers, scheepsbouwers en vissers. Maar daar blijft het niet bij. Ook gevangenen, onschuldig veroordeelden, advocaten, deurwaarders, bankiers, dokwerkers, graanhandelaars, kuipers, wijnhandelaars, schilders, parfumeurs, apothekers, bakkers, clerici, vrijers, maagden, kinderen, prostituees en kooplieden kunnen een beroep op zijn bescherming doen.

In deze blog een paar Sint-Nicolaas verhalen die rond de oude stad aan het IJ spelen.

Dam

Op (nu) Dam 2 stond in 1564 een pand met een uithangbord dat aangaf dat het huis Sinter Claes heette. Zo’n veertig jaar later werd het uithangbord vervangen door de bovenstaande gevelsteen. Al zeker vier eeuwen kijkt deze baardloze Sint ons dus vanaf de hoek Dam en Damrak toe. Het Damrak is gedempt, de panden waarop hij stond werden meermalen afgebroken en vervangen, maar de Sint overleefde het allemaal. Op de gevelsteen staat een van zijn bekendste wonderen afgebeeld, de redding van drie ingezouten kinderen. Hij wekte ze weer tot leven.

Elke 5e december keek Sint-Nicolaas hier naar de jaarlijkse ‘Sinter Niclaesmarkt’ op de Dam. Er stonden marktkraampjes met snoep en er werden komische voorstellingen gegeven. Het was ook een prima gelegenheid om aan de man of vrouw te komen. Zeelui die het glas hieven op Nicolaas, hun beschermheilige, sloten zich bij de feestelijkheden aan die tot midden in de nacht duurden.

Na de alteratie van 1578 heeft het stadsbestuur herhaalde malen pogingen gedaan om dit katholieke feest af te schaffen of tenminste in te perken, maar zonder succes. Toen er in 1663 weer streng werd opgetreden, kwam de jeugd in opstand. Met succes, Amsterdam heeft er in de geschiedenisboeken een heuse ‘opstand der elfjarigen’ aan overgehouden. De markt zou tot 1836 gehouden worden.

Nieuwezijds Voorburgwal

Aan het einde van de Martelaarsgracht, waar het Hekelveld en de Nieuwezijds Voorburgwal samenkomen, staat Hotel Sinterklaas. Hier kwam eeuwen lang het zeewater de stad in. Er was op deze plek een zeesluis en een stadspoort, de Tweede Haarlemmerpoort (1397).

Op de stadskaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544 is de sluis duidelijk herkenbaar door de vier raderen. De sluis verdween bij de demping van de Martelaarsgracht in 1882.

De eigenaren van het hotel suggereren dat hier vroeger een havenkantoor was. Dat heb ik niet kunnen verificeren, maar wellicht vonden er rond de sluis en poort administratieve handelingen plaats.

Bescherming van Sint-Nicolaas was hier – op de grens van zee en stad - zeker welkom, zo laat het dramatische schilderij van Jacob van Ruisdael (Winter View of the Hekelveld in Amsterdam) uit de tweede helft van de 17 ^e -eeuw zien. Het kon er flink spoken.

Iets zuidelijker aan de Nieuwezijds Voorburgwal is de Sint Nicolaasstraat. In deze straat stond vroeger een Sint-Nicolaas beeldje “in een casse ofte huysken” . Het beeld was een initiatief van de kerkgangers aan de Nieuwe Zijde. De kerk aan de Oude Zijde was de Sint-Nicolaasparochie, de kerk aan de Nieuwe Zijde de Onze-Lieve-Vrouwenparochie. Maar de bewoners aan de Nieuwe Zijde wilden hun Sint Nicolaas vereringen niet kwijt. Daarom kwamen ze na afloop van de kerkdienst bijeen bij het beeldje ‘en de kapelaan van de Nieuwe Kerk met den zangmeester en de scholieren, hebbende alle haer choorcleederen aen, schoncken hem een deuntghen, ende de capellaen song het Oremus’.

Onderstaand beeldje in het begin van de straat is van Ton Mooy en heeft in 2015 de plaats ingenomen van een vroegere Sint Nicolaas. Het laat duidelijk zien dat Sint Nicolaas scheepvaarders beschermd.

Prins Hendrikkade

De Oude Kerk werd na de alteratie een protestantse kerk waar voor heiligen geen plaats was. Sint Nicolaas verhuisde naar een huiskerk, een plaats van bijeenkomst die niet van buiten af herkenbaar was. De huiskerk lag een paar honderd meter van de Oude Kerk, we kennen die huiskerk nu als Onze Lieve Heer op Zolder.

Pas na de Franse Tijd mochten er weer katholieke kerken worden gebouwd en in 1887 vond de inwijding plaats van een nieuwe, indrukwekkende Sint-Nicolaaskerk, niet ver van de twee eerdere Sint-Nicolaaskerken.

De architect van de kerk, Adrianus Bleijs, vierde de inwijding met een gedicht:

Amstels oudste tempelbogen
Ons ontnomen door den Geus
Staan herboren aan de zoomen
Van de zilte waterstromen
Statig, krachtig als een reus.

Binnen in de kerk, inmiddels gepromoveerd tot Kathedraal, is het leven van Sint-Nicolaas in veertien afbeeldingen weergegeven door schilder Jan Dunselman: Nicolaas wordt tot priester gewijd (1), voorziet in de bruidsschat van drie huwbare meisjes (2), bedaart een storm (3), wekt een gestorven schipper tot leven (4), wordt gewijd tot bisschop van Myra (6), zorgt voor graan tijdens een hongersnood (7-8), redt drie legeroversten die door keizer Constantijn op valse beschuldiging veroordeeld waren (11-12), sterft (13) en wordt na zijn dood vereerd (14).

Op deze laatste afbeelding is Sint-Nicolaas als ‘Patroon van Kerk en Stad te zien. Links van hem de Middeleeuwse stad met een glimp van de Oude Kerk, rechts is de twintigste eeuwse stad te zien met de Nieuwe Nicolaaskerk.

Voor veel mensen is Sint-Nicolaas inmiddels Sinterklaas geworden, zonder knechten. Voor het grote beeld van Sint-Nicolaas hoog boven de deuren van de Basiliek maakt het niet uit. Het heet iedereen die met de pont over het IJ of met de trein de oude Amsterdamse binnenstad binnenkomt welkom.

Bronnen

Amsterdam, Cultuur-Historische Vereniging

Vereniging Gevelstenen

https://www.amsterdamsebinnenstad.nl/binnenstad/290/sinterklaas.html

Sint Nicolaas Basiliek

De Herschepping

Mon, 04 Nov 2024 11:01:40 GMT

De Herschepping

In augustus 1675 werd in Amsterdam de Portugees-Israëlietische Synagoge ingewijd. Het ontwerp van het indrukwekkend gebouw is gebaseerd op beschrijvingen van de (verwoeste) Tempel van Salomo in Jeruzalem. Toen de synagoge gebouwd werd, was het de grootste synagoge ter wereld en het werd een voorbeeld voor synagoges elders. En nog steeds is een bezoek aan deze synagoge een indrukwekkende ervaring.

Portugese synagoge, 1816

Vier minuten lopen vanaf de synagoge, in de Jodenbreestraat, hangt een bordje dat nauwelijks opvalt. Het herinnert aan gebouw De Herschepping, een gebouw dat – als je de geschiedenis er van leest - misschien wel net zo belangrijk voor de Amsterdamse sefardische gemeenschap is geweest als de Portugese synagoge.

Talmud Tora

Vanaf het einde van de 15 ^e -eeuw waren joden in Spanje en Portugal niet langer welkom, tenzij ze zich tot het christendom bekeerden. Velen verlieten hun woonplaats en trokken noordwaards. Schattingen van het aantal sefardiem in Amsterdam laten een groei zien van 350 mensen in 1610 tot ongeveer 2500 in 1675.

Aanvankelijk moesten de joden in Amsterdam, net als de katholieken, hun geloof belijden in een gebouw dat van de straat af niet opviel. In het begin van de 17 ^e -eeuw werden er daartoe drie sefardische huissynagoges opgericht: Bet Jacob, Neve Salom en Bet Israel.

Talmud Tora, 1675

In 1639, toen er ruim duizend sefardische joden in Amsterdam woonden, bouwden zij aan de Houtgracht (nu Waterlooplein) een synagoge die vanaf de straat wel duidelijk zichtbaar was, Talmud Tora. De drie huissynagoges werden opgeheven. Het interieur van de nieuwe synagoge bestond uit een grote, twee verdiepingen hoge gebedsruimte. Voor de verlichting van de synagoge hingen er grote kroonluchters, die in 1675 zijn verhuisd naar de Portugees-Israëlietische Synagoge.

Rembrandt, Joden in de synagoge, 1648

Hier schilderde Rembrandt in 1648 zijn Joodse synagoge, hier ook werd in 1656 de toen 24 ^e -jarige Baruch de Spinoza in de ban gedaan.

Spinoza (1632-1677)

Spinoza was geboren en getogen in Amsterdam. Zijn vader was een gewaardeerde man binnen de Portugees-joodse gemeenschap. Spinoza bestudeerde de opvattingen van onder andere René Descartes en wilde vertrouwen op de rede, niet op de voorschriften van een godsdienst. Hij vond ook niet dat joden het uitverkoren volk waren. Toen Spinoza in de ban werd gedaan had hij deze opvattingen nog niet gepubliceerd. Het blijft dan ook onduidelijk waarom hij werd beschuldigd van “vreselijke ketterijen en andere verschrikkelijke daden”. De ban die werd uitgesproken over een 24-jarige was vergaand:

Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht; vervloekt zij hij bij zijn uitgang en vervloekt bij zijn ingang. God zal hem niet vergeven. Gods toorn en gramschap zullen tegen deze man ontbranden en alle vloeken over hem uitstorten die in het Boek van de Wet beschreven zijn. En God zal zijn naam van onder de hemel uitwissen. Wij verordenen dat niemand mondeling of schriftelijk contact met hem onderhoudt, niemand hem enige gunst bewijst, niemand onder een dak met hem slaapt of binnen vier el bij hem in de buurt komt, niemand een door hem vervaardigd of geschreven document leest.

In Amsterdam herinnert het beeld ‘Het doel van de staat is de vrijheid’ aan Spinoza. Het staat een paar minuten lopen van de plek waar Talmud Tora stond, naast het stadhuis. Het beeld laat zien dat zowel Amsterdamse musjes als exotische halsbandparkieten welkom zijn in de stad. Haat en bedreiging zijn uit de boze. Spinoza vond dat de staat er voor moet zorgen dat mensen veilig en vrij kunnen denken en leven, mits daaraan geen ‘eigenmachtigheid’ wordt ontleent. Aanvaarde wetten moeten volgens Spinoza worden gerespecteerd.

Een drietal dat vanuit Uilenburg naar de Houtgracht loopt. De jongen heeft een palmtak bij zich voor het Loofhuttenfeest, 1865.

Onder de nieuwe naam De Herschepping werd het voormalige synagoge gebouw na 1675 het centrum van de joodse sefardische gemeenschap. Er werd getrouwd - het gebouw stond bekend als Het Joodse Bruiloftshuis - en Bar Mitswah gevierd. Aan het einde van het Loofhuttenfeest werd ter gelegenheid van Simchat Thora (de vreugde van de wet) aan de waterkant gedanst met de Thorarollen. Er werden concerten gegeven en joodse kooplieden voerden er overleg. Nog later werd er intensief gedebatteerd over de problemen van de toen moderne Arbeidersbeweging, waarbij wel eens stoelen als doorslaande argumenten schijnen te zijn gebruikt.

De Herschepping is in 1931 gesloopt.

Bronnen:

De Portugese Synagoge in Amsterdam, Pieter Vlaardingerbroek, (redactie)

https://www.google.com/search?q=De+Talmoed+Tora-synagoge+(1639-1675).

https://joodsebibliotheek.nl/auteur/HEo/Jaap-Meijer/boek/8Io/Het-verdwenen-Ghetto/1/ https://nicolasdings.nl/spinoza/making/spinoza.pdf

https://www.theobakker.net/pdf/synagogen.pdf

Rijksmuseum

Beeldbank Amsterdam

Rondom de Vinkenbuurtsloot

Tue, 15 Oct 2024 10:57:31 GMT

Rondom de Vinkenbuurtsloot

Jan H.L. Hanau, 1886

Waar nu de Hugo de Grootgracht loopt, was eerder de veel smallere Vinkenbuurtsloot. Tussen 1882 en 1903 werd de Vinkenbuurtsloot vanuit de stad naar de Kostverlorenvaart uit gegraven en verbreed. Het betekende het einde van een geïsoleerd stukje Amsterdam.

In blauw de twee Vinkenbuurten en het Vinkenbuurtpad. In rood begraafplaats de Liefde, bereikbaar via het Kerkpad. Aan de vroegere Vinkenbuurtsloot het lijkenhuisje.

Waar de Vinkenbuurtsloot uitkwam op de Kostverlorenvaart waren twee buurten waar smerig werk werd gedaan, zoals de productie van hout voor huizen en schepen. Het wemelde hier buiten de veste van de zaagmolens. Transport van en naar die molens ging meestal over het water. De eerste en de tweede Vinkenbuurt (ook wel de voorste en achterste Vinkenbuurt genoemd) waren dan ook voornamelijk bereikbaar via de Kostverlorenvaart.

De derde molen van links is de Samson, die bij de Vinkenbuurt stond.

Als je vanuit de stad over land naar de Vinkenbuurten wilde, moest je het Lange Bleekerspad, dat iets ten noorden van de huidige De Clecqstraat liep, aflopen tot de Kostverlorenvaart en dan in noordelijke richting lopen. Maar rond 1900 kwamen er toch tal van schilders langs deze route naar de Vinkenbuurten. De keuze om het buurtje te schilderen en soms ook te fotograferen was een poging om dit stukje Amsterdam buiten de veste vast te leggen voor het helemaal zou verdwijnen.

De twee tekeningen zijn van Herman Misset, de foto is van Benjamin Stomps. De afbeeldingen zijn van rond 1900.

Bij de Vinkenbuurtsloot was ook nog een andere geïsoleerde plek die bezoekers trok. In de 17e-eeuw - Amsterdam was toen een protestantse stad - werd buiten de veste de rooms-katholieke begraafplaats De Liefde aangelegd. Deze begraafplaats lag op de plek die we nu kennen als het Bilderdijkpark en was bereikbaar via het Kerkpad. In de loop van de tijd bouwde de katholieke gemeenschap bij de begraafplaats een schuurkerk (1786-1912) en in 1845 een lijkenhuis (rode stip boven). Het lijkenhuisje, ontworpen door David Zocher, lag aan de Vinkenbuurtsloot, waar nu dus de veel bredere Hugo de Grootgracht loopt, en was per boot bereikbaar.

Kerkje links getekend door J. van Maurik, midden door J. Rieke, rechts het lijkenhuisje.

Het kerkje, dat genoemd werd naar de begraafplaats, werd in 1912 gesloopt. Er was inmiddels een nieuwe veel grotere kerk De Liefde gebouwd. Maar het voormalige lijkenhuisje staat er nog, je kunt er vandaag de dag heerlijk Grieks eten.

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam

Rijksmuseum

Adamlink Referentiedat: Adamlink.nl

Theo Bakker, Stads- en Godshuispolder, Industriegebieden.

Amsterdam op de kaart

Devote vrouwen op een stadseiland

Mon, 01 Jul 2024 11:05:05 GMT

Devote vrouwen op een stadseiland

Het Begijneneiland in 1544. Te zien zijn het Begijnenhof, het St. Luciënklooster en op de punt de stadsschuitenmakerswerf.

Tussen het nog open Spui, de Begijnensloot en de Nieuwezijds Voorburgwal lag rond 1400 een eiland. Daar woonden twee groepen devote vrouwen: begijnen en zusters van de moderne devotie. Het nog steeds bestaande Begijnhof herinnert aan de eerste groep. De zusters van de moderne devotie, die ook ruim 150 jaar op het eiland woonden en er een klooster stichtten, zijn wat in de vergetelheid geraakt. Toch zijn er ook sporen van hun aanwezigheid terug te vinden op het voormalige eiland.

Begijnen

Al in het begin van de 14 ^e -eeuw waren er begijnen in Amsterdam en aan het einde van die eeuw stelde de stad hen het moerasige eiland in de Bindwijk ter beschikking. Al snel was het moeras wat aangeplempt en nog voor de eeuwwisseling bouwden rijke families en gelovige weldoeners op het eiland een aantal houten huizen voor de begijnen: het begin van het Begijnhof. Het Begijnhof was alleen toegankelijk via een bruggetje over de Begijnensloot.

De huizen werden bewoond door alleenstaande vrouwen en weduwen, soms voor een aantal jaren, soms voor de rest van hun leven. De bewoonsters die dikwijls van goede huize waren, legden (tijdelijke) geloften van kuisheid en gehoorzaamheid af en konden, als zij dat wilden, ook het hof weer verlaten. Zij leefden een contemplatief en dienstbaar bestaan. Ze hielpen in de stad waar dat nodig was en zorgden voor zieken. Anders dan nonnen hadden zij privé-bezittingen en zij konden voor het schoon houden van hun eigen woning een dienstbode in huren. Zij legden dan ook geen gelofte van armoede af.

Van de beginperiode van het Begijnhof is niets meer te zien. De grote stadsbrand van 1452 zorgde voor flinke schade aan het hof. Het kerkje op het hof stamt uit dat jaar en is gebouwd op de resten van een eerder kerkje. Het – oudste Amsterdamse - houten huis dat op het Begijnhof staat dateert van 1530.

Zusters van de moderne devotie

In het begin van de 15 ^e -eeuw gingen een aantal Amsterdamse vrouwen als ‘ Zusters van het Gemene Leven’ samen in een zusterhuis wonen. De Moderne Devotie (of Broederschap van het Gemene Leven) was een spirituele beweging, die zich kenmerkte door haar afkeer van het toenemende verval van de kerk en het verlangen daar iets aan te doen. De beweging, ontstaan in Deventer, wilde terug naar de kern van het katholieke geloof. Dat sloeg aan in Amsterdam, waar de verering van het Mirakel van Amsterdam, dat in 1345 had plaatsgevonden, tot de nodige bijwerkingen en uitwassen had geleid. Anders dan de begijnen hadden de Zusters van het Gemene Leven van meet af aan het doel om een kloosterorde te stichten. En onder leiding van Brechten Jan van Dymensdr bereikten ze dat doel ook. In 1414 kregen ze de grond naast het Begijnhof geschonken en twee jaar later stichtten ze daar het St. Lucienklooster, vernoemd naar hun inspiratiebron, de heilige Sint Lucia .

In de navolgende decennia werd het klooster verder uitgebouwd. In 1433 werden de kapel en het kerkhof ingewijd. Ook het St. Lucienklooster werd het slachtoffer van de stadsbrand: twee jaar na de brand werd er opnieuw een kapel ingewijd. Later in de 15 ^e -eeuw kochten de zusters ook grond aan de overzijde van de Begijnensloot, achter de Kalverstraat. In 1532 werd er een weg aangelegd -de huidige Sint Luciënsteeg- die de Kalverstraat via een brug met de Voorburgwal verbond. Dat bruggetje is op de afbeelding bovenaan dit blog goed te zien.

Het klooster was toen inmiddels een zelfvoorzienend vrouwenklooster. Er was een koestal, een brouwerij en een weverij. Voor geestelijke bijstand konden de zusters een beroep doen op de biechtvader van het Begijnhof.

Alteratie

In 1578 werd Amsterdam van een katholieke een protestantse stad. Dat had ingrijpende gevolgen voor de vrouwen die op het eiland woonden. Katholieken mochten vanaf toen alleen bijeenkomen op niet zichtbare plekken. Op het Begijnhof werd de kerk geconfisceerd door de gemeente en toegewezen aan Engelse en Schotse calvinisten die in Amsterdam woonden. Wel konden de begijnen nog in de kerk worden begraven. Niet alle begijnen wilden dat: Cornelia Arents werd in de goot begraven. Op de steen bij haar graf staat 'Op haar verzoek is hier Begijn Cornelia Arents in de goot begraven 2 mei 1654' . Het verhaal gaat dat Cornelia eerst toch in de Engelse kerk werd begraven, maar dat haar kist de volgende dag buiten de kerk stond, waarna toch aan haar wens werd voldaan.

De huizen aan de hof waren prive-bezit en bleven dus in handen van de begijnen. In 1671 bouwden zij een kapel die van buiten af niet opviel. Deze kapel is nog steeds in gebruik.

In de 18 ^e -eeuw werd de Stichting Begijnhof opgericht, die in de loop van de tijd alle huizen op heeft gekocht. Zuster Antonia, de laatste begijn, overleed in 1971, het einde van een tijdperk. Nu wonen er in het Begijnhof rond de 100 vrouwen van 30 jaar en ouder.

Voor de zuster van het St. Lucienklooster betekende de Alteratie het einde van hun klooster.

Het Luciënklooster kwam in handen van de regenten van het Burgerweeshuis. De zestien zusters verhuisden naar enkele huisjes in de Sint Luciënsteeg, die ook eigendom waren van het klooster en die ze mochten houden. Bovendien kregen zij een toelage van de stad Amsterdam. De laatste zuster van het klooster overleed in 1635.

Er zijn vermoedens dat de zusters er voor hebben gepleit dat hun klooster een tehuis voor weesmeisjes zou worden. Van 1580 tot 1960 was dat ook zo. Daarna werd het gebouw in gebruik genomen door het Amsterdams Historisch Museum.

Noot:

Naast vele schenkingen financierden de families Heinen en Boelen ook memoriediensten in de kapel van het klooster Drie meisjes Boelen (Agnes, Geerte en Duifje) traden in. Hun moeder Margriet Claas Heijnenznsdr, echtgenote van Dirk Boel Hendricxzn, werd bij hoge uitzondering op het alleen voor de zusters bestemde kerkhof begraven. De zus van Agnes, Geerte en Duifje schonk een memorietafel aan het Kartuizerklooster, ook een klooster waar de familie nauw mee verbonden was.

Bronnen:

https://ontmoetingshuismodernedevotie.nl/

Beeldbank Amsterdam

VVAB

Hart Amsterdam ,

Theo Bakker Domein

Van Marina naar Muiden

Thu, 06 Jun 2024 09:43:32 GMT

Van Marina naar Muiden

Communist Body - Capitalist Body (1979, 50 minuten)

In het Stedelijk Museum Amsterdam is momenteel de overzichtstentoonstelling van performancekunstenaar Marina Abramović te zien. Geboren in het voormalige Joegoslavië verhuisde ze in 1976 naar Amsterdam. Ze woonde er tot 2002, eerst aan de Zoutkeetsgracht 116/118, later aan de Binnenkant. Op de tentoonstelling is onder andere Communist Body - Capitalist Body te zien, een performance uit 1979 die plaatsvond in het huis van Abramović en haar toenmalige partner Ulay aan de Zoutkeetsgracht.

Er staan twee tafels. Op de ene tafel staat onder andere Duitse champagne en kaviaar. Op de andere tafel staat onder meer Russische champagne en kaviaar. Op een derde tafel liggen twee geboortecertificaten. Marina is geboren op 30 november 1946 te Belgrado/Joegoslavië. Haar certificaat draagt een overheidsstempel met een communistische ster. Ulay is geboren op 30 november 1943 te Solingen/Duitsland. Zijn certificaat draagt een overheidsstempel met een swastika. Achter de tafels ligt een matras met daarop een wit laken en een rode deken. Elf gasten zijn uitgenodigd om rond kwart voor twaalf 's nachts langs te komen.

Op de tentoonstelling is het vervolg van de performance te zien op de video die boven de matras wordt afgespeeld.

Deze performance was voor mij de aanleiding om eens op de Zoutkeetsgracht te gaan kijken. Tussen alle nieuwbouw staan de pakhuizen waar Abramovic en Ulay woonden er nog. Maar zoutketen – waar de in de 17 ^e -eeuw aangelegde gracht naar is genoemd – zijn er niet meer te vinden.

De zoutproductie begon hier toen in de 17 ^e -eeuw de stad werd uitgebreid (de derde uitleg tussen 1613 en 1625). Smerige industrie verhuisde naar de randen van de stad. Twee eeuwen lang waren er rond de Zoutkeetsgracht scheepswerven, kleine industrieën en pakhuizen. En er werd zout aangevoerd en verwerkt. Aan het eind van de 19 ^e -eeuw viel de bedrijvigheid stil. De schepen werden te groot voor dit havengebied.

Jacob Olie, 1861.

Zoutziederij

Voor een nog zichtbare Amsterdamse herinnering aan de handel in zout moeten we naar het Singel. De naam van het kantoor van de zoutziederij verwijst naar de Amsterdamse burgemeester en reder Reynier Pauw (1564-1636). Pauw was een machtige man. Hij was onder andere bewindhebber bij en een grote investeerder in de VOC en maakte deel uit van de rechtbank die raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt ter dood veroordeelde. Als reder handelde hij onder meer in zout dat van Portugal naar de Oostzee verscheept werd.

Wanneer hij precies zijn eerste zoutziederij begon heb ik niet kunnen achterhalen, maar het was in ieder geval voordat de aanleg van de derde uitleg gereed was. Pauw begon namelijk zijn zoutziederij in Muiden en had daar in 1623 al vijf zoutpannen. De pannen hadden een doorsnede van zes à zeven meter en een diepte van 30 centimeter. Het pekelwater werd aan de kook gebracht door er turf onder te stoken. Het water verdampte en het zout bleef achter en werd vervolgens gedroogd.

Reinier Pauw verkocht na een aantal jaren zijn zoutbedrijf, maar zijn naam bleef verbonden aan het bedrijf. Ook toen in 1838 zoutziederij De Pauw in handen kwam van de familie Bouvy. Deze familie kocht Singel 259 aan als kantoorpand.

De fabriek bleef in Muiden. Bouvy moderniseerde het bedrijf regelmatig. In 1933 werd bijvoorbeeld een 18 meter hoge fabriek met een indampingsinstallatie gebouwd. Deze produceerde 7000 ton zuiver en fijn zout per jaar. Bouvy introduceerde vervolgens met veel succes kleine zoutbusjes met strooizout.

Op de afbeelding van het busje staat een pauw.

Daarnaast bleven de traditionele zoutpannen in gebruik omdat er ook nog altijd vraag was naar het grovere zout.

In respectievelijk 1869 en 1911 werden bij Delden en Boekelo grote zoutlagen aangetroffen, die werden geëxploiteerd door Koninklijke Zout Organon. Organon nam in de loop van de 20 ^e -eeuw alle zoutbedrijven in Nederland over. Als laatste werd in 1968 ook Bouvy Zout opgeslokt en de productie in Muiden werd op 1 januari 1969 gestaakt.

Noten:

De tentoonstelling van Marina Abramović in het Stedelijk Museum Amsterdam is nog tot 14 juli te zien.

Voor een biografie van Reinier Pauw zie: Menno Witteveen: Reinier Pauw en Amsterdam (1564-1636). De macht van een man en een stad. Boom, 2022.

Bronnen:

Stedelijk Museum Amsterdam

Marina Abramović & Frank Uwe Laysiepen, Ulay/Abramovic. Performances 1976-1988, Eindhoven (Stedelijk Van Abbemuseum) 1997.

Wikipedia: Pauw, Bouvy

Wikipedia: Bouvy Zout

Beeldbank Amsterdam

https://www.historischekringbussum.nl/images/Krant/Bussums_Historie_2020_12_30KL.pdf

Tuin De Nederlanden

Sun, 19 May 2024 10:42:22 GMT

Tuin De Nederlanden

In de 19e-eeuw was de overkant van de Singelgracht een populaire plek om buiten de stad, in het groen, vrije tijd door te brengen. Er waren daar tal van tuinen en uitspanningen. Recht tegenover de toen nog open Elandsgracht lag bijvoorbeeld een tuin die De Nederlanden heette. De Nederlanden richtte zich op de gegoede burgerij. Het was een mooie plek voor bijeenkomsten van genootschappen, collegiën, maatschappijen en verenigingen. Voor zover na te gaan kwamen de bezoekers onder meer uit bestuurlijke en militaire kringen, en waren er connecties met de koloniën.

De Nederlanden besloeg de ruimte tussen waar nu de Kinkerstraat is en de Potgieterstraat. Aan de kant van de Kinkerstraat liep de tuin door tot de huidige Bilderdijkstraat en aan de kant van de Potgieterstraat tot de Da Costakade. De tuin was omgeven door water. Een bruggetje aan de Buitensingel (nu Nassausingel) gaf toegang tot de tuin.

Niet ver van de ingang stond een gebouw voor feesten en dinees. Op de foto hieronder is een bijeenkomst van een genootschap van dames te zien. De tekst verheldert dat het om een reunie ging van een genootschap van dames dat gevestigd was geweest in een Franschen Tuin. Enig speurwerk leert dat dit de Franschen Tuin naast de Nieuwe Stadsherberg in de Plantage moet zijn geweest, een soort doolhof. De Nieuwe Stadsherberg en de Tuin werden in 1862 afgebroken om plaats te maken voor het inmiddels ook al weer verdwenen Sint Jacobsgesticht (Plantage Middenlaan 52). Het bezoek van de dames aan De Nederlanden zal dus na 1862 geweest zijn.

Aan de Kinkerstraatzijde had de sociëteit van de schuttersvereniging Claudius Civilis vanaf 1851 zijn schietbaan (daarom werd De Nederlanden soms ook Claudius Civilis genoemd). In 1871 ontving de club ter gelegenheid van zijn 20-jarig bestaan hoog bezoek van Prins Hendrik. In Amsterdam kennen we hem van de Prins Hendrikkade en het standbeeld van hem dat daar staat.

Prins Hendrik was de broer van koning Willem III en had een lange carrière in de marine. Hij was de eerste en lange tijd enige royal die Nederlands-Indie, Suriname, en Aruba en Curaçao bezocht. Hij werd ook wel Hendrik de Zeevaarder genoemd.

De tuin was een fantastische plek voor kinderen, waar bovendien ook regelmatig voor vermaak werd gezorgd. Ook werd in De Nederlanden aandacht besteed aan goede doelen. Zo werden er elk jaar groepen weeskinderen uitgenodigd om voor een feestelijke dag naar De Nederlanden te komen. Een van de optredens werd verzorgd door de beroemde goochelaar De Linsky. Van hem is bekend dat hij ook optrad in Suriname. Linsky werkte samen met zijn vrouw tot dat hij in een performance haar per ongeluk dood schoot.

Toen er in 1853 weer een groep weeskinderen in De Nederlanden was, was daar toevallig ook Eduard Douwes Dekker, op verlof uit Nederlands-Indie. Later in zijn leven zou hij, onder de naam Multatuli, bekend worden als schrijver van onder andere de Max Havelaar. Maar in 1853 was hij een nog anonieme bezoeker, die echter wel opviel. Volgens zijn biografen uitte zich in deze verlofperiode eigenschappen die later als typisch multatuliaans golden: extravagantie en een haast pathalogische verhouding tot geldzaken. In zijn verloftijd joeg hij er in een half jaar een klein fortuin aan spaargeld en verlofsalaris door. De weeskinderen profiteerden daarvan. Uit de stad bestelde Dekker voor hen een grote hoeveelheid ballen, tollen, hoepels, springtouwen, jeu de grâce (hoepeltjes, die je met stokjes weg werpt en opvangt). Ook onthaalde hij de kinderen op allerlei versnaperingen.

’s-Avonds werden er in de verlichte tuin concerten en tuinfeesten georganiseerd.

Op 25 augustus 1856 kwamen bijvoorbeeld de ‘Ridders van het Metalen Kruis’ in fakkeloptocht vanuit de schouwburg op het Leidseplein naar de tuin om daar feest te vieren. De mannen hadden in augustus 1831 mee gevochten in de Tiendaagse Veldtocht, bedoeld om de Belgische Opstand te onderdrukken. Dat was niet gelukt, maar de deelnemers kregen wel een medaille.

Het feest in De Nederlanden was voor de Ridders de start van een serie feestelijkheden die tot 29 augustus zouden duren. Het hoogtepunt was de onthulling van het monument De Eendracht op de Dam op 27 augustus. Ook met dat beeld, vooral bekend als Naatje, liep het overigens niet goed af ( https://www.lunenberg.info/naatje ).

In 1882 was het afgelopen met De Nederlanden en vond de overdracht van de grond aan de gemeente plaats. Het enige wat nu nog aan de tuin herinnert is een gevelsteen van Claudius Civilis op Kinkerstraat 31.

Bronnen:

Theo Bakkers Domein

Jaarboek 2019, Theo Bakker

Wikipedia

De eerste steen

DBNL, Paul van ’t Veer

DBNL, Dik van der Meulen

Artis

Remieg Aerts, De publieke orde: https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/42345/264316.pdf?sequence=1

Ons Amsterdam

‘De rots van Benthem danst’

Sun, 28 Apr 2024 07:28:26 GMT

‘De rots van Benthem danst’

Op nr. 40 in de Sint Jacobsstraat is deze gevelsteen te zien. Hier woonde van 1660 tot 1691 Hendrick Ameshoff die uit Bentheim, net over de grens bij Enschede, kwam. Vermoedelijk handelde Hendrick in het zandsteen dat rond Bentheim werd gedolven en in Amsterdam erg gewild was.

Bentheimer zandsteen had een rijke uitstraling en het was dan ook niet goedkoop. Dat had onder meer te maken met het transport van Bentheim naar Amsterdam. De grote steenbrokken werden in zompen (een groot model punter) via de Dinkel en de Vecht naar Zwolle gebracht en vervolgens per schip over de Zuiderzee naar Amsterdam gevaren. Daar werden de brokken steen dan bewerkt. Onder andere het 17e-eeuwse pronkstuk van Amsterdam, het stadhuis, is gebouwd van Bentheimer zandsteen.

Vondel schreef ter gelegendheid van de opening van het stadhuis op 29 juli 1655 een lofdicht van 1369 regels. Daarin bezong hij onder andere de vele boomstammen die het gebouw stutten dat was opgetrokken uit Bentheimer en Weser zandsteen en versierd was met marmeren reliëfs aan de voor- en achtergevel: 'Het Noortsche mastbosch neemt het Raethuis op den rugh. De rots van Benthem danst. De Wezerstroom wort vlugh. De Wester marmerklip den maetzang volght van Kampen' (verzen 559-561).

Bentheimer: zandsteen en verf

Bentheimer zandsteen kon niet voor alles en door iedereen worden gebruikt. De populariteit van het bentheimer zandsteen maakte dat er ook bentheimer verf werd ontwikkeld, een mengsel van oker en wit, soms met een toevoeging van wat rood of zwart. Ook daarmee kon je je huis verfraaien.

Als je er op let, zie je in de binnenstad van Amsterdam overal bentheimer.

Een mooi voorbeeld voor de verschillende manieren waarop het werd gebruikt is te zien op de Herengracht. Op nr. 166 (rechts op de afbeelding) staat het bakstenen pand Soli Deo Gloria, verbouwd rond 1730. De grachtengroene deur en de bentheimer kozijnen in twee tinten zijn typisch voor de grachtengordel.

Die kleuren van deur en kozijnen zie je ook op het witte huis ernaast, op nr. 168. Het is door Philip Vingboons ontworpen en dateert uit 1638. Maar dit pand is helemaal gebouwd uit bentheimer zandsteen.

Het Bertolottiehuis van bouwmeester Hendrick de Keyzer uit 1617 (links op de afbeelding) bestaat uit een combinatie van baksteen en zandstenen elementen, typisch voor de vroege zeventiende eeuw. Toen was het kleurgebruik vooral gericht op contrast tussen baksteen en zandsteen. Het zandsteen op dit pand is overgeschilderd in de kleur van het steen. Dat gebeurde vaker omdat zandsteen snel vervuilde. Ook hier zijn de deuren en kozijnen in respectievelijk grachtengroen en twee bentheimer tinten geschilderd.

Vier eeuwen later is de bentheimer kleur van de stad lichter dan vroeger. De verf werd door de invloed van het zonlicht bleker. En omdat schilders dikwijls werd gevraagd een pand in dezelfde kleur over te schilderen, werden de natuurstenen delen en de kozijnen in een steeds lichtere zandsteenkleur geschilderd.

Bronnen:

R.A.M. Pellemans, monumentenadviseur Bureau Monumenten en Archeologie. De kleur van de stad. September 2007. https://www.amsterdamsebinnenstad.nl/binnenstad/218/2007-pellemans-kleurenbeleid.pdf

Gevelstenen van Amsterdam.

Een lappendeken van marmer en zandsteen: https://docplayer.nl/26689176-Een-lappendeken-van-marmer-en-zandsteen.html

Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten.

De Hoeksteen in de Oude Looiersstraat

Mon, 08 Apr 2024 10:31:48 GMT

De Hoeksteen in de Oude Looiersstraat

Jacomijntje Pieters

In 1663 verhuisde Jacomijntje Pieters van Middelburg naar Amsterdam. Daar had haar man Pieter Cornelisz. Plockhoy zich na enige rondzwervingen in Engeland en Ierland gevestigd. Enkele jaren later woonde Jacomijntje in het Doopsgezinde armenhofje De Hoeksteen in de Oude Looiersstraat. Wat was er gebeurd?

Hofje de Hoeksteen

De Hoeksteen werd in 1617 gesticht door twee van de vele doopsgezinde gemeenschappen die Amsterdam toen telde, Het Lam en De Toren. Deze gemeenschappen werden gedoogd. Dat betekende dat zij bijeen mochten komen in gebouwen die vanaf de straat niet duidelijk herkenbaar waren als kerkgebouw. Het Lam kerkte op Singelgracht 452. De naam van deze huiskerk was ontleend aan een gevelsteen iets verder op aan het Singel (het pand waar nu discotheek Odeon is). De gemeenteleden van De Toren kwamen bijeen in een huiskerk achter Herengracht 139-145. Samen besloten Het Lam en De Toren een armenhofje voor armlastige leden op te richten.

Hondervijftig jaar later, in 1760, kwam het hofje de Hoeksteen in handen van de gemeente. In 1786 werd het omgebouwd en telde toen 25 eenkamerwoningen waarin gezinnen met soms wel 10 kinderen woonden. In 1926 werd het complex afgebroken. Alleen de gevelsteen herinnert nog aan het voormalige hofje.

Pieter Plockhoy

Pieter Plockhoy, geboren in Zierikzee, was halverwege de 17e-eeuw enkele jaren een onbezoldigde doopsgezinde voorganger in Middelburg. Zijn ideaal was om een christelijke gemeenschap te stichten, waarin iedereen vrij was om er zijn eigen godsdienstige opvattingen op na te houden. Hij werd uit de kerk in Middelburg gezet vanwege beschuldigingen van overspel. Hij reisde naar onder andere Londen en Amsterdam waar hij probeerde steun te krijgen voor zijn ideeën. In Amsterdam bezocht hij diensten van de collegianten, protestanten die godsdienstige bijeenkomsten organiseerden op een plek waar alle protestanten zich thuis konden voelen , ondogmatisch en met een vrijheid van denken. Ook zorgden zij voor wezen en armen.

Maar Pieter wilde meer. In 1662 diende hij bij de burgemeesters van Amsterdam een plan in om een utopische gemeenschap te stichten in de Amsterdamse stadskolonie Nieuwer-Amstel – het huidige New Castle in Delaware (eerder Fort Casimir). Deze stadskolonie was voor Amsterdam aantrekkelijk vanwege de graanbouw. De kolonie leverde zekerheid van graanaanvoer in periodes van oorlog in de Oostzee. Het stadsbestuur was dan ook ruimhartig bij het aantrekken van kolonisten voor de kolonie: lutheranen, katholieken en doopsgezinden waren van harte welkom. Zo ook de utopische gemeenschap van Plockhoy. Zijn plan werd goedgekeurd.

Zijn gemeenschap beoogde godsdienstig vrijzinnig te zijn, met leden die samen over alles zouden beslissen. Van slavernij zou geen sprake zijn ‘alsoo wij met geen heerschappije ofte knechtische slavernije onze compagnie willen belasten'. Plockhoy kreeg een stuk grond in de stadskolonie toegewezen en 25 van de 40 kolonisten die met hem mee gingen kregen ieder een lening van 25 gulden als startkapitaal. In de zomer van 1663, Jacomijntje en zijn vier kinderen waren nog maar net in Amsterdam gearriveerd, waagde Plockhoy met zijn gezin en zijn medestanders de overtocht. De vooruitzichten waren gunstig. In juli 1663 zetten ze voet aan wal.

Fort Casimir

Een treurig einde

Het liep anders. In de eerstvolgende zomer veroverden de Engelsen heel Nieuw-Nederland en plunderden Plockhoy s kolonie leeg. Toen de oorlog met Engeland in 1667 eindigde, was de Amsterdamse aandacht al verlegd naar het veel winstgevender Suriname. Hoe het verder ging met Plockhoy en zijn kolonisten is onduidelijk. In het meest recente onderzoek (2020) van Henk Looijesteijn staat dat van Plockhoy en zijn plannen niets meer werd vernomen en dat hij waarschijnlijk kort na het fiasco is gestorven.

Jacomijntje Pieters en de kinderen zijn uiteindelijk terug gegaan naar Amsterdam en woonden daar nog tientallen jaren, weduwe Jacomijntje Pieters in het armenhofje de Hoeksteen in de Oude Looiersstraat. Zij werd ondersteund door de doopsgezinde gemeenten. Jacomijntje overleed rond 1695.

Noot: Jacomijntje Pieters wordt soms ook vermeld als Jacomijntje Bertelmeus.

Belangrijkste bronnen:

Henk Looijesteijn , Pieter Plockhoy en de Amsterdamse stadskolonie. Ons Amsterdam, 1 oktober 2020

Henk Looijesteijn , Hoe Amsterdam in 1656 een Amerikaanse kolonie kreeg. Parool, 18 oktober 2020.

J.Z. Kannegieter, het ontstaan van de Jordaan.

http://www.amsterdamhistorie.nl/jordaan/kannegieter/hoofdstuk24.html

Beeldbank Amsterdam

Wikipeda

Keetje Oldema

Tue, 12 Mar 2024 08:41:31 GMT

Keetje Oldema

In de Eerste Passeerdersdwarsstraat 51-65 staat het oudste nog bestaande Nederlandse voorbeeld van philantropische (sociale) woningbouw, bestemd voor arbeiders (het lichte complex rechts op de tekening). Het is in 1853 gebouwd door de architect Hendrik Hana in opdracht van de een jaar eerder opgerichte Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse. Het is een klein complex van twaalf woningen, dat bedoeld was als een model voor grotere projecten.

De woningen nu, om de hoek aan de Passeerdersstraat zijn in 1933-1934 meer woningen aangebouwd.

Het voorbeeld van de Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse kreeg navolging. Rijke fabrikanten gingen investeren in sociale initiatieven zoals woningbouwverenigingen. Samen bouwden zij in de 19 ^e -eeuw rond de 4000 woningen, waarvan er veel nog steeds te zien zijn. De bewoners waren veelal geschoolde arbeiders van onbesproken gedrag. Herhaaldelijke openbare dronkenschap kon betekenen dat je uit je woning werd gezet.

De philantropische woningbouw was een druppel op een gloeiende plaat. Alleen al in de verpauperende Jordaan woonden in de tweede helft van de 19-eeuw rond de 90.000 mensen, velen in krotten in gangen en stegen (nu wonen er in de Jordaan rond de 19.000 mensen). Gemiddeld leefden er vijf mensen op 50 vierkante meter, maar grotere gezinnen waren zeker geen uitzondering. De hygienische omstandigheden waren slecht, de kindersterfte hoog en de levensverwachting laag.

Keetje Oldema

In blauw het complex van de Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse, in rood de woning waar Keetje Oldema een paar maanden woonde. De woning op toenmalig nummer 27 bestaat niet meer, maar stond op de plek van het huidige nummer 13A.

Om de hoek van de Eerste Passeerdersdwarsstraat, naast de Pijpenbrandersgang, woonde in 1869 korte tijd de elfjarige Keetje Oldema. Keetje was de derde van negen kinderen. Het gezin Oldema was in 1864 naar Amsterdam gekomen, waar vader Jan als koetsier aan de slag ging. In 1868 had de familie bijna een jaar buiten de stad gewoond, in de buurt van het huidige Velzen, in een huis waar meerdere gezinnen waren ondergebracht. Vader Jan verzorgde er de paarden die gebruikt werden bij het graven van het Noordzeekanaal. De kinderen vonden het er heerlijk, maar het gezin moest terug naar de stad. Hun situatie werd daarna steeds slechter.

Jan werd vaak ontslagen en raakte aan de drank. Het gezin zwierf van slop naar slop, woonde nergens langer dan zes maanden, meestal korter. Ze verhuisden omdat ze de huur niet konden betalen, soms ook werden ze uit een woning gezet. Keetje zwierf veel en graag door de stad en speelde op de stoepen van grachtenpanden tot ze werd weggestuurd. Onder andere de bloemenmarkt was een van haar favoriete plekken: ze hield van de bloemengeuren. Maar op straat werd ze ook geplaagd omdat ze smerig was.

Passeerdersstraat. De man met de kar staat voor de Pijpenbrandersgang, de familie Oldema woonde korte tijd in het huis links daarvan.

Keetje werd soms thuisgehouden van school om op bezoek te gaan en de groeten te gaan brengen bij oude buren. Van hen kreeg ze dan een brood mee. Het gezin werd meer en meer afhankelijk van giften: ‘Moeder schreef van tijd tot tijd aan enkele liefdadige dames om hulp; nu en dan kregen wij iets’ . Omdat een van de liefdadige dames dat nodig vond en er voor betaalde, verhuisde Keetje van de openbare armenschool naar een katholieke school. Ze viel er uit de toon. De juf vond dat de leerlingen hun boterhammen met Keetje moesten delen; de kinderen gaven haar aangebeten stukken en afgeknabbelde korstjes.

De school daagde haar wel uit. Keetje was slim en wilde leren. Haar huiswerk maakte ze meestal op een stoep, en: ‘Toen er regen kwam en zelfs sneeuw, zocht ik een schuilplaats in de privaten, die onder verscheidene van de Amsterdamsche bruggen te vinden waren’.

Keetje is het verhaal van auteur Neel Doff, die van 1864 tot 1874, van haar zesde tot haar zestiende, in Amsterdam woonde. De bovenstaande tekst is gebaseerd op de herinneringen van Neel Doff als tien- en elfjarige.

Noot:

Neel Doff beschreef haar leven in drie boeken. Deel 1 en een compilatie van deel 2 en 3 verschenen in de jaren zeventig in een Nederlandse vertaling. Deel 3 is recentelijk opnieuw vertaald door Anna Geurts. Zij heeft scherpe kritiek op de selectie van fragmenten, de vertaling en toevoegingen in de eerdere compilatie van deel 2 en 3. Zij laat zien dat de nadruk die daardoor is komen te liggen op negatieve sexuele ervaringen en op Keetje als prostituee geen recht heeft gedaan aan het leven en de biografie van Neel Doff. Dat het boek en de daarop gebaseerde film van Paul Verhoeven als titel Keetje Tippel meekregen heeft de vertekening alleen maar versterkt. Ons Amsterdam schreef daarover eerder al: ‘De boektitel Keetje Tippel – maar meer nog de gelijknamige film – heeft ervoor gezorgd dat Neel Doff met prostitutie wordt vereenzelvigd. Ten onrechte. Uit haar boeken en haar biografie blijkt dat ze zich af en toe op verzoek van haar moeder prostitueerde omdat er brood op de plank moest komen (..).’

Bronnen

Amsterdam op de kaart: https://amsterdamopdekaart.nl/1850-1940/Eerste_Passeerdersdwarsstraat/51-65

Evelyne Wilwerth, Neel Doff, de biografie, 1992

Neel Doff, Dagen van honger en ellende, 1971

Neel Doff, Keetje Tippel, 1972

Neel Doff, Keetje op straat, 2021 (vertaling Anna Geurts)

Ons Amsterdam, Het Amsterdam van Neel Doff, 30 juli 2013.

Een schrijver en een burgemeester

Wed, 21 Feb 2024 09:57:34 GMT

Een schrijver en een burgemeester

Gezicht op het Singel door Abraham Storck (uitsnede), links de oude stad en de Jan Roodenpoortstoren, rechts het pand Singel 140-142 .

Hendrik Laurensz. Spieg(h)el was een van de belangrijkste Amsterdamse schrijvers en dichters uit de tweede helft van de 16 ^e -eeuw en mede-oprichter van de rederijkerskamer De Eglantier. Rond 1600 liet hij door architect Hendrick de Keyser het huis op de afbeelding hierboven bouwen. Het stond aan de buitenzijde van het Singel. De stadsmuur was net afgebroken, de Jan Roodenpoortstoren die tot voor kort de toegang tot de stad vormde, stond er nog. Het huis had een achteruitgang aan de Herengracht, toen nog een rommelige achtergracht. Spiegel noemde zijn huis De Dolphijn, een bekend symbool in de Griekse mythologie, maar ook een symbool voor Christus als de Verlosser.

Spiegel, een voorbeeld voor Vondel en Hoofd, schreef onder andere een Lofdicht tot Eer van Amsterdam. Hij beschreef de drukte, de activiteiten, de kooplui die goederen uit verre landen brachten, en - typisch Amsterdams - de heipalen:

O rijke korenschuur van 't volkrijk Nederland!

Met sterk verbonden hout gij hoge huizen spant.

Niet vast gegrond op zand, maar op geheide palen.

Ware omgekeerd de grond, men zou in 't bos verdwalen.

Links Hendrik Spiegel, rechts Frans Banninck Cocq

Dertig jaar later werd kapitein Frans Banninck Cocq eigenaar van het huis. Hij vervulde tal van functies in Amsterdam. Zo was hij commissaris van het College van Huwelijkse Zaken (verantwoordelijk was voor het vastleggen van de benodigde gegevens bij ondertrouw), lid van de vroedschap en burgemeester van Amsterdam. Banninck Cocq was ook actief betrokken bij de verdediging van de stad. Hij was luitenant van wijk 1 en kapitein van wijk 2 van de schutterijen, en gouverneur van de Handboogdoelen. Het meest bekend is hij natuurlijk geworden als kapitein van wijk 2, de centrale figuur op de Nachtwacht van Rembrandt.

De naam van de oud-burgemeester en kapitein leeft voort in de Frans Banninck Cocqpenning, een onderscheiding van de stad Amsterdam die wordt toegekend aan personen die zich bijzonder verdienstelijk hebben gemaakt voor Amsterdam.

Het huis

Van buiten lijkt het alsof er in vierhonderd jaar niets aan het huis is veranderd. Maar schijn bedriegt. Hoewel het huis van buitenaf symmetrisch oogt, bestaat het uit een hoofdhuis (de drie raampartijen links) en een zogeheten zijhuis (de twee raampartijen rechts). De voorgevel bestaat uit twee identieke trapgevels. Dit soort huizen komt niet heel veel voor in Amsterdam. In de 17 ^e -eeuw lieten burgemeesters en regenten al snel dubbele panden bouwen. De reden voor het bouwen van een huis met zijhuis was status en representativiteit. In het hoofdhuis kon alle ruimte benut worden voor een inrichting op stand en voor schilderijen aan de muren. Spiegel beschreef zijn huis als ‘duurbaar, voechelijk en luchtig’ , een ‘huys vol schildery, al beeldschrift zinrijk-tuchtig’ .

Al in de 17 ^e -eeuw werd het zijhuis afgesloten van het hoofdhuis. Maar daarvan was van buiten af weinig zichtbaar, tot in 1863 de geveltop van het rechter huis werd vervangen door een rechte kroonlijst. In 1966/67 werd de 19 ^e -eeuwse verbouwing ongedaan gemaakt en de rechter trapgevel gereconstrueerd. Het pand is nu een appartementencomplex.

Noot: Tussen 1655 en 1679 is het huis gesplitst in twee huizen. Het linker huis werd sindsdien de Vergulde Dolphijn, het rechterhuis de Kleyne Dolphijn genoemd. De uitgang aan de Herengracht heette de Witte Dolphijn.

Bronnen:

Wikipedia

Amsterdam Cultuur-Historische Vereniging: https://www.amsterdamhv.nl/wiki/singel140.html .

Lofdicht tot eer van Amsterdam: https://www.dbnl.org/tekst/geld008kwil01_01/geld008kwil01_01_0003.php

Over Duvels en Kroketten

Mon, 29 Jan 2024 09:21:36 GMT

Over Duvels en Kroketten

Op het huidige Muntplein, waar Singel en Amstel elkaar ontmoeten, stond oorspronkelijk de Regulierspoort. Deze stadspoort, gebouwd rond 1485, was een van de drie hoofdpoorten van midde l eeuws Amsterdam. De naam van de poort kwam van het nabijgelegen Reguliersklooster.

De eerste en tweede Regulierspoort; blauw omlijst de Duvelshoek

In de tweede helft van de 16 ^e -eeuw groeide de stad en ten zuiden van de Regulierspoort werd een nieuwe vestgracht aangelegd, waarop in 1585 een tweede Regulierspoort verrees, aanvankelijk van hout. De straat tussen Muntplein en de nieuwe poort ging Reguliersbreestraat heten. In 1655 werd de tweede poort vervangen door een stenen versie. Nog geen tien jaar later werd de stad verder uitgebreid, de tweede Regulierspoort werd een waag. Die waag stond op het grote plein, dat wij nu kennen als het Rembrandtplein. Daar werd markt gehouden.

Op de markt was het een komen en gaan van boeren en buitenlui per paardenkar en -wagen. Daar moest weleens iets aan worden gerepareerd of vervangen. Daarvoor kon men vlak bij de markt terecht bij De Gekroonde Stang aan de Korte Reguliersdwarsstraat 14.

Noordelijk van de Reguliersbreestraat, langs de Amstel, vestigden de gegoede Amsterdammers zich. Maar ten zuiden van de Regulierbreestraat ontstond, bij gebrek aan regie, een gebiedje met tal van gangen en stegen, dat de naam Duvelshoek kreeg.

Duvelshoek: duivenhandelaren of duivels?

De eerste houten huisjes van de Duvelshoek stonden buiten de stadsmuren, waar vooral handelaren in duiven en pluimvee woonden. Na de stadsuitbreiding van 1585 kwamen deze bouwsels binnen de stadsmuren te liggen. Het stadsbestuur deed niets aan het buurtje. De eigenaren van de kavels gingen daarom zelf aan de slag, onder hen ene Jacob Schaep. De Schapengang en de Schapensteeg die naar hem zijn genoemd, zijn er nog steeds.

Buurt X, Duvelshoek

De Duvelshoek werd in de tweede helft van de 19 ^e -eeuw wel het Amsterdams Montmartre genoemd. Het was inderdaad een buurt van armoede en vertier, waarbij niet altijd even nauwkeurig werd omgegaan met wetten en regels. Er waren in de dichtbevolkte straten logementhouders en kroegjesbazen, waarzegsters en horoscooptrekkers, straatmuzikanten, orgelverhuurders en poppenkastvertoners, sjouwerlui en zakkenrollers, fabrikanten van allerlei kleine artikelen, zoals luchtballonnen en papieren rozen, en handelaren in vis en fruit.

Twee bioscopen

Amsterdammers waren al tien jaar gewend aan reizende filmvoorstellingen en voorstellingen in bestaande panden, toen in 1907 op Reguliersbreestraat 34 het eerste Amsterdamse bioscoopgebouw opende, het Bioscope-Theater. Aan de Schapensteeg waren vier uitgangen. De oprichter, tevens directeur van Filmfabriek F.A. Nöggerath, was Anton Nöggerath. De bioscoop werd dan ook vooral bekend als het Nöggerath Theat er . De gevel van de bioscoop is in het begin van deze eeuw teruggebracht in de originele art-nouveau stijl. Tot de komst van het naast gelegen Theater Tuschinski in 1921 was het Nöggerath Theater, met 700 zitplaatsen, de grootste bioscoop van Amsterdam. Het Nöggerath Theater maakt nu deel uit van het Tuschinski complex. De nooduitgangen aan de Schapensteeg zijn nog steeds in gebruik.

De bouw van Tuschinski, gestart in 1918, betekende het einde van de oude Duvelshoek. De bouw van het warenhuis de Fransche Bazar in 1882 had de St. Pieterssteeg al weggevaagd. Met de bouw van Tuschinski sneuvelde ook de steeg met de mooiste naam: Land van Beloftensteeg. Er kwam natuurlijk wel een unieke bioscoop voor in de plaats.

Beroemde kroketten

In juni 1945 begonnen Eugenie Laaper en Aat van Dobben Eetsalon Van Dobben in de Korte Reguliersdwarsstraat. De eerste vijf jaar werden de ‘croquetten’ in de Kerkstraat gemaakt. De communicatie tussen beide locaties verliep via de telefoon van de fietsenmaker aan de overkant van de straat. Pas in 1950 kreeg Van Dobben een eigen keuken en werd de zaak uitgebreid met twee buurpanden, die zoon Arnold van Dobben in 1986 samenvoegde tot één eetcafé. In 1991 werd de zaak verkocht. Tegenwoordig zijn Eetsalon Van Dobben en Van Dobben Snacks gescheiden ondernemingen. De Eetsalon is nog net zo populair als in 1945. Toeristen weten Van Dobben te vinden; veel trouwe klanten kwamen er voor het eerst met hun ouders.

Een paar maanden na Eugenie en Aat begon ook Henri Kwekkeboom, eigenaar van een patisseriewinkel aan de Reguliersbreestraat ‘croquetten’ te verkopen. Zijn keuken was gevestigd om de hoek van zijn winkel, in de Schapensteeg. Daar werden in de loop der jaren miljoenen kroketten gemaakt. In 1994 werd de Kwekkeboom kroket verkocht aan een grote snackfabrikant en in 2019 verliet Kwekkeboom de Reguliersbreestraat. In de drie andere Amsterdamse winkels is het Kwekkeboom broodje kroket nog steeds te koop.

Noot: Net als de Regulierspoort verschoof in dezelfde periode ook de Heiligewegspoort naar buiten, van het Singel naar het Koningsplein: https://www.lunenberg.info/kruispunt-koningsplein

Bronnen

Theo Bakker, Van Reguliersplein via Botermarkt tot Rembrandtplein: https://www.theobakker.net/pdf/reguliersplein.pdf

Een tweede leven voor de Duvelshoek? P.P. de Baar, Ons Amsterdam 44, 42-46 (1992): https://www.euronet.nl/users/bota/album/duvelshoek.htm

De Gekroonde Stang: https://www.amsterdamsebinnenstad.nl/binnenstad/200/vvag.html

Eetsalon Van Dobben: https://www.eetsalonvandobben.nl/geschiedenis/#:~:text=In%20de%20wereld%20van%20de,luidde%20%E2%80%9CEetsalon%20Van%20Dobben%E2%80%9D .

https://www.parool.nl/amsterdam/anne-trije-wijsenbeek-van-eetsalon-van-dobben-dit-blijft-een-plek-waar-mensen-samenkomen~b9b445f1/

Kwekkeboom: https://www.vangeloven.com/tips-tricks/waar-komt-de-kroket-vandaan#:~:text=Op%2028%20juni%201945%20opende,Niet%20veel%20later%20volgt%20Kwekkeboom.

Houtbouw in de stad

Tue, 09 Jan 2024 12:26:38 GMT

Houtbouw in de stad

Violettenstraat, nrs. 6-8. Het was in 1980, toen het werd opgeleverd, een spectaculier pand. Spectaculair, omdat het niet alleen een houtskelet had, maar ook een voorgevel van hout.

Houten huizen

In de middeleeuwen was Amsterdam een houten stad. In 1421 en 1452 waren er twee grote stadsbranden in Amsterdam. Precieze gegevens ontbreken, maar in 1421 zou meer dan een derde van de toen jonge stad verloren zijn gegaan. Zeker is dat de Nieuwe Kerk, de Heilige Stede, het Sint-Elisabethgasthuis, het Stadhuis en tenminste één huis in de Kalverstraat in vlammen opgingen. Mogelijk was de oorzaak een aanval van de bisschop van Utrecht.

De uitbreiding van de stad.

In 1452, de stad was inmiddels herbouwd en met een nieuwe ring uitgebreid, was er een nog grotere stadsbrand die tweederde tot driekwart van de middeleeuwse stad vernietigde. De Oude Kerk en alle veertien kloosters, dus feitelijk de hele oostkant van de stad, ging in vlammen op. Aan de westzijde werden het Stadhuis, de Kapel ter Heilige Stede, alsmede een poort, torens, bolwerken en kerken beschadigd.

De twee grote branden leidden tot rigoureuze maatregelen. Tussen 1452 en 1669 werden meer dan tien keuren afgekondigd. In de eerste keur werd bepaald dat nieuwe huizen een stenen zijgevel moesten krijgen. Twee voorbeelden daarvan zijn nog te zien in Amsterdam: op de Begijnhof (1528) en op de Zeedijk 1 (1550).

Latere keuren bepaalden dat bestaande zijgevels moesten worden vervangen, dat ook voor- en achtergevels van steen moesten zijn, en tenslotte werden in 1669 houten huizen helemaal verboden. De meeste bouwers van de grachtengordel hadden al een voorschot op dit verbod genomen. Bij de aanleg hiervan, in het begin van de 17e-eeuw, werden nog maar weinig houten huizen gebouwd.

Het zou drie eeuwen duren voordat er in Amsterdam weer houten huizen werden gebouwd.

Violettenstraat en Anjelierstraat

De aanleiding om houtbouw weer toe te laten – en zelfs te promoten – was het project Bouwen voor de Buurt , in de jaren tachtig en negentig. Het project beoogde rond de vijftig gaten in oudere delen van de stad op te vullen en houtskeletbouw was licht en makkelijk in te passen tussen bestaande huizen. Populair werd het niet. Alleen in de Violettenstraat op nrs. 6-8 en om de hoek daarvan in de Anjeliersstraat op nrs. 32-34 werden in 1980 houten huizen neergezet. Beide panden hebben naast stenen zijgevels ook een stenen basis. Daarna zijn in het kader van dit project nog twee panden met een houten skelet gebouwd, in de Foeliedwarsstraat op nrs. 80-84 (1989) en in de Blasiusstraat op nrs. 51-53 (1993).

Houten huizen zijn terug

Pas in deze eeuw is houtbouw weer populair geworden. In 2020 heeft Amsterdam in de metropoolregio afgesproken dat in 2025 20% van alle nieuwbouw houtbouw zal zijn. Ook zijn er plannen voor een complete houten buurt in het Mandelapark in Zuidoost.

In het Amstelkwartier werd in 2021 Haut geopend, een van de hoogste houten woontorens ter wereld. Kortom, houtbouw is terug.

Haut

Bronnen:

Gabri van Tussenbroek, De houten eeuw van Amsterdam, 2023

Amsterdam Cultuur-Historische Vereniging, 2023, https://www.amsterdamhv.nl/wiki/houten-gevel.html

Ymkje de Boer en Ron de Muijnck, Langs de houten huizen van Amsterdam, https://www.houtenhuizen.amsterdam/

Patrick Meershoek , Amsterdam wordt eerste Nederlandse gemeente met complete houten buurt: 700 nieuwe woningen in Zuidoost, Parool, 23 februari 2022.

Nu Syt Wellecome

Fri, 15 Dec 2023 15:36:49 GMT

Nu Syt Wellecome

De geboorte van Christus met de aanbidding der herders

Mijn blogjes gaan eigenlijk altijd over onderwerpen waarvan nog iets terug te zien is in Amsterdam. Maar deze keer zou je daar voor naar Napels moeten gaan. Ik heb het in dit blogje over een schilderij dat Margriet Boelen in 1512 schonk aan het Kartuizer Klooster.

De wijk die we nu kennen als de Jordaan, is aangelegd in het begin van de 17e-eeuw. Voor die tijd lag dit gebied buiten de stad. Maar dat betekende niet dat het er leeg was. Al in de 14 ^e -eeuw was er een klooster in wat nu het noordelijke deel van de Jordaan is: het Kartuizerklooster.

Een kaart uit 1560, linksboven het Kartuizerklooster. Ook is het begin van bebouwing in de Jordaan te zien.

Kartuizerklooster

Het Kartuizerklooster werd in 1394 in gebruik genomen. Het klooster kreeg de naam Sint Andries ter Zaliger Haven en lag op grond van landsheer hertog Albrecht van Beieren. De hertog moedigde de stichting van het klooster aan en steunde het plan ook financieel. Het Monnikenklooster in Arnhem, een gerenomeerd Kartuizerklooster, leverde de eerste rector van het klooster, Hendrik Beckbeeck van Oldenzaal. Dirk Sloyer, een rijke Amsterdamse priester maakte de bouw mogelijk. Hij meldde zich als eerste kloosterling aan en schonk al zijn bezittingen aan het Kartuizerklooster. Het klooster bestond uiteindelijk uit 24 kluisjes (kleine huisjes) waarin de – maximaal 12 - monniken die het klooster telde en de lekenbroeders verbleven. Daarnaast was er een bibliotheek en een kapel.

De linker afbeelding is uit het Arnhemse archief. Het toont een monnik in zijn kluisje. Op de tekening rechts zijn twee kluisjes van het Amsterdamse Kartuizerklooster zichtbaar (tekening van Claes Jansz. Visscher).

Het Kartuizerklooster bouwde in de loop der jaren een rijke bibliotheek op. De monniken kopieerden de middeleeuwse manuscripten, zodat kennis verspreid kon worden. Onder de monniken waren kopieerders van naam zoals Albert Kivit (ook wel Albertus Kievit) van Arnhem. Hij was samen met Hendrick Beckbeeck naar Amsterdam gekomen om het klooster op te zetten.

Schilderij

In 1512 schonk de weduwe Margriet Boelen een memorietafel aan het Kartuizerklooster, bedoeld als altaarstuk. Een memorietafel zorgde voor het zielenheil van de afgebeelde personen, die op het schilderij bovenaan dit blogje eerbiedig knielen voor het kindje Jezus.

Over de personen die op deze memorietafel zijn afgebeeld is veel gepubliceerd en daarbij is de conclusie over wie wie zou zijn niet altijd hetzelfde. Ik volg hier de uitleg van de Stichting Jacob Cornelisz. van Oostsanen. Jacob Cornelisz., vaak gezien als de eerste belangrijke Amsterdamse schilder, is de maker van dit werk. Hij woonde en werkte in de Kalverstraat. Het atelier van Jacob Cornelisz. was een familiebedrijf waar hij samen met zijn broer, hun kinderen en kleinkinderen werkte. Een van die kleinkinderen was Cornelis Anthonisz., die - in vogelvlucht - de eerste plattegrond van Amsterdam zou schilderen.

De opdrachtgevers van Jacob Cornelisz. waren overwegend afkomstig uit de behoudende religieuze bovenklasse van Amsterdam. Dat was ook het geval bij deze opdracht. Zowel de vader van Margriet als haar broer Boel waren diverse keren burgemeester van Amsterdam. Twee broers waren priesters, twee andere broers en drie zussen traden toe tot een klooster. De broers Hillebrand en Jacob kozen voor het Kartuizerklooster. Haar zussen Agnes, Geerte en Duifje waren kloosterlingen in het St. Luciaconvent.

De achtergrond van het doek is een havengezicht. Het is het eerste havengezicht in de Noord-Nederlandse schilderkunst en ongebruikelijk als achtergrond op een schilderij van de geboorte van Jezus. Vermoedelijk heeft de keuze voor een havengezicht te maken met de naam van het Amsterdamse Kartuizerklooster: Sint Andries ter Zaliger Haven .

Het klooster werd in 1566 slachtoffer van de beeldenstorm en werd geplunderd. Zes jaar later werd het in brand gestoken, waarbij de kostbare bibliotheek verloren ging. De restanten van het klooster zijn na de alteratie van 1578 geconfisceerd door de stad Amsterdam. Het schilderij bleef bewaard en is nu te zien in Museo Capodimonte in Napels.

Noten:

De tekst van Nu sijt wellecome is gebaseerd op het 14e-eeuwse Sijs willekomen heirre kerst . Het huidige lied stamt uit de 17e-eeuw.

De vader van Margriet was burgemeester van Amsterdam in 1447, 1453-1454 en 1457. Haar broer Boel was burgemeester in 1470, 1472, 1475 en 1478.

Bronnen:

Nieuwsbrief van de Stichting Jacob Cornelisz. van Oostsanen, november 2008 .

Jacobsbode: http://www.jacobcornelisz.nl/wp-content/uploads/Jacobsbode-20-jul-2011.pdf

Theo Bakker: https://www.theobakker.net/pdf/sintandries.pdf

Kartuizerklooster Monnikhuizen: http://www.cartusiana.org/sites/default/files/Scholtens_Priors%20kartuis%20Monnikhuizen.PDF

Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Nu_zijt_wellekome#:~:text=Nu%20zijt%20wellekome%20is%20een,eeuwse%20Sijs%20willekomen%20heirre%20kerst

De geschiedenis van Keizersgracht 493

Wed, 22 Nov 2023 14:59:13 GMT

De geschiedenis van Keizersgracht 493

Ooit stonden er op het perceel Keizersgracht 493 een koetshuis en stallen. Ze hoorden bij het dubbele woonhuis van burgemeester Andries de Graeff ( 1611 - 1678 ) op Herengracht 446, in de Gouden Bocht. Dit stadspaleis staat er nog steeds. Via de tussenliggende tuin kon de burgemeester van zijn woonhuis naar het koetshuis lopen. De Graeff was zeven keer burgemeester en had daarnaast nog verschillende andere functies. Hij was ook een kunstliefhebber en dat was in zijn huis te zien. Zo liet hij onder andere door de schilder Gerard de Lairesse een plafondschildering maken die Triomf der Vrede heette. Deze schildering is nu te zien in het Vredespaleis.

Maar tijden veranderen en twee eeuwen later (1872) werd op de plaats waar het koetshuis en de stallen hadden gestaan Pakhuis Indië gebouwd.

Pakhuis Indië

Pakhuis Indië is een van de gebouwen in Amsterdam die herinneren aan de Nederlandse Handelsmaatschappij (NHM). Het meest bekende pand is natuurlijk De Bazel, gebouwd in de glorietijd van de NHM. Opgericht door Koning Willem 1 werd de NHM beschouwd als de opvolger van de VOC. De NHM bracht koloniale waren en daarmee rijkdom naar Nederland. Dat dit ten koste van uitbuiting ging, kreeg in de 19 ^e -eeuw maar weinig aandacht.

Pakhuis Indië heeft, zo is aan de luiken te zien, drie etages waar de koloniale handel naar binnen werd getakeld en werd opgeslagen. De bovenste verdieping had een andere bestemming. Hier was de monsterzaal, waar de kwaliteit en daarmee de prijs van onder andere suiker, thee en koffie werd bepaald.

Monsterflesjes. Op de voorgrond een complete suikerstandaard.

Ook hierbij had de NHM een leidende rol. Zo ontwikkelde het bedrijf bijvoorbeeld voor suiker een standaard die jaarlijks werd bijgesteld. Hiermee kon door kleurvergelijking de kwaliteit van de suiker worden bepaald. Deze standaard werd tot 1956, toen de NHM in Indonesië werd genationaliseerd, wereldwijd gebruikt in de suikerhandel. Als in de monsterzaal de kwaliteit was vastgesteld werden de producten vanuit het pakhuis naar de veiling gebracht.

De veranderende geopolitiek maakte dat de activiteiten van de NHM in de loop van de 20e-eeuw verschoven van handel en transport naar bankieren. In 1964 kreeg het bedrijf de naam Algemene Bank Nederland. Die bank fuseerde in 1991 met de Amsterdamsche Bank-Rotterdamsche Bank (ABN AMRO). Pakhuis Indië werd het archiefgebouw van ABN AMRO.

Gertrud D

In 1997 kocht actrice en kunstschilder Gertrud D Pakhuis Indië. Gertrud D oftewel Trudy Derksen is de dochter van Piet Derksen, de oprichter en eigenaar van Sporthuis Centrum en Center Parcs. Piet Derksen overleed in 1996 en liet een flinke erfenis na. Het hele pand werd door Gertrud gerestaureerd. Op de bovenste verdieping heeft zij haar atelier, op de begane grond is haar galerie. Niet alleen is daar haar werk te bekijken, maar je krijgt er ook een mooi beeld van Pakhuis Indië.

Bronnen

Wikipedia

Stadsarchief Amsterdam

ABN AMRO historische collectie: https://art-heritageabnamro.nl/historische-collectie/mediabank-historische-collectie/?mode=gallery&view=vertical&q=pakhuis&page=1

Gertrud D: https://www.gertruddgalleries.com/catalog

De Rijtuigenhof

Fri, 27 Oct 2023 12:49:05 GMT

De Rijtuigenhof

'Door Amsterdam per paardentram met wagens van ARM' (rond 1885).

Als je door het Vondelpark van Amsterdam-West naar Amsterdam-Zuid wilt, kun je verschillende routes nemen. Eén daarvan is door de Rijtuigenhof. De Rijtuigenhof is genoemd naar de Amsterdamsche Rijtuig Maatschappij die vanaf de tweede helft van de 19-eeuw een groot terrein in deze buurt beheerde.

De Rijtuigenhof is gebouwd in de jaren tachtig. De revolte van de jaren zeventig was over zijn hoogtepunt heen. De strijd van de kraakbeweging had effect gehad. De oude binnenstadstructuur bleef grotendeels behouden en – aangemoedigd door wethouder Jan Schafer - gingen de woningbouwverenigingen flink bouwen. Daarbij hielden ze ook rekening met een ander inzicht dat dankzij de kraakbeweging was ontstaan: de behoefte aan andere woonvormen. In de plannen voor de Rijtuigenhof was daardoor ook ruimte voor een woongroep.

Van die woongroep maakte ik deel uit. In de ruim twee jaar dat de bouw duurde bespraken we regelmatig hoe we ons het wonen in de woongroep voorstelden. Ook met de andere toekomstige bewoners van de Rijtuigenhof was er overleg. Zo heeft het ontwerp van het beeld van Jelle Kramer heel wat voeten in aarde gehad.

In de zomer van 1984 was het zover, we betrokken onze nieuwe woning. Een paar maanden later dreigde onze behuizing af te branden: nog geen 20 meter van ons huis ontstond tegen middernacht ‘een grote uitslaande brand, Overtoom 373-373A, busgarage fa. Spijkers met 10 autobussen. Geblust met 12 stralen en 2 waterkanonnen’.

De omvang van de brand en het feit dat het een pand van Spijkers betrof maakte dat de brand grote aandacht kreeg. Spijkers was een begrip in Amsterdam en ver daarbuiten: het bedrijf maakte rijtuigen, koetsen en later ook auto’s en autobussen . Onder andere de Gouden Koets is door Spijkers gebouwd.

De paardentram

Op 1 juni 1875 werd door de Amsterdamse Omnibus Maatschappij, later de Amsterdamse Rijtuig Maatschappij, de eerste Amsterdamse paardentramlijn in gebruik genomen. De tram reed van het Leidseplein naar de Plantage. Bij de eerste rit vloog bij de Kerkstraat de derde wagen uit de rails, maar daarna ging het prima.

Deze eerste tram was niet van Nederlandse makelij. Maar dat veranderde een jaar later toen het pand aan Overtoom 373, gebouwd door architect A.L. van Gendt, in gebruik werd genomen. In dat pand waren een smederij en een zadel- en tuigmakerij. Verder waren er paardenstallen, een paardentramremise, een tramwagengarage en een kantoor. De hele geschiedenis van de Amsterdamse Rijtuig Maatschappij is te volgen aan de hand van een lange rij tableaux die in de linkerdoorgang naar de Rijtuigenhof zijn aangebracht.

Rond 1900 nam de gemeente de exploitatie van de tram over. De eerste elektrische tram verscheen in dat jaar in Amsterdam. In 1902 kwamen er vaste halteplaatsen. En de laatste paardentram verdween in 1916. Het gebouw aan de Overtoom kwam in handen van Spijkers en werd in gebruik genomen als busgarage.

Na de brand stond het complex leeg en werd gekraakt. Uiteindelijk kocht Stadsherstel het complex. Er zijn verschillende bedrijven in gevestigd. De paardentramremise is nog in tact. Het is de oudste nog bestaande paardentramremise in Nederland en inmiddels een monument.

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam

Stadsherstel

Wikipedia

Amsterdam op de kaart

Overzicht branden politie Amsterdam

https://www.amsterdamsetrams.nl/paardentram/

Zwitserse huisjes in Amsterdam

Fri, 13 Oct 2023 14:10:22 GMT

Zwitserse huisjes in Amsterdam

Voormalig zittingslokaal Rozengracht, nu in gebruik door een dierenarts.

In de tweede helft van de 19 ^e -eeuw nam de gemeente Amsterdam diverse private ondernemingen over, zoals gas- en drinkwaterbedrijven. Daarnaast reorganiseerde de gemeente haar al bestaande taken, waaronder de geneeskundige armenzorg en de politie.

Gemeentelijke geneeskundige armenzorg

De geneeskundige zorg voor armen was in Amsterdam in handen van gemeentelijke, kerkelijke en particuliere instanties. De gemeentelijke zorg bestond rond 1850 uit twaalf wijkdokters en vier stadsheelmeesters, die naast hun gewone werk een armenspreekuur hielden. Het was lang niet genoeg. Een eerste aanzet voor verbetering kwam in 1853 van wethouder Jan Pieter Heije (1809-1876). Zijn plan voorzag in uitbreiding van de medische voorzieningen ten behoeve van de armen: er zouden wijklokalen en een paar specialistische poliklinieken komen. Heije wilde bovendien een betere salariëring voor de armendokters om zo de betrekking aantrekkelijker te maken voor goede artsen.

De uitvoering liet echter op zich wachten. Het duurde tot 1886 voor in elk van de twintig Amsterdamse wijken een geneeskundige en een vroedvrouw werkzaam waren. Daarnaast werden de wijken geclusterd in zes groepen die een zogeheten zittingslokaal kregen. In de zittingslokalen werkten een heelkundige en een verloskundige. Op stedelijk niveau waren er bovendien enkele speciale klinieken waar de armen terecht konden.

Twee van de zes zittingslokalen werden in bestaande gebouwen gevestigd, voor de vier anderen werden onderkomens gebouwd. In ieder geval twee daarvan, op de Rozengracht en in het Westerpark, werden gebouwd in chaletstijl, de zogeheten Zwitserse huisjes. Alleen het huisje op de Rozengracht is er nog (zie afbeelding boven).

Zittingslokaal Westerpark, met op de voorgrond een rijwielbrancard.

De bouw en het onderhoud van de gebouwen van de gemeentelijke bedrijven waren de taak van Publieke Werken. In de tweede helft van de 19e-eeuw was er in de samenleving in toenemende mate aandacht voor natuur en buitenleven, waarbij Zwitserland als ideaalbeeld telde. Bij de bouw van de houten chalethuisjes liet Publieke Werken zich daardoor inspireren. Na de eeuwwisseling zou de chaletstijl minder populair worden en koos Publieke Werken vaker voor de Amsterdamse School stijl.

Politie

De gemeente Amsterdam reorganiseerde niet alleen de geneeskundige dienst grondig, maar ook de politie. In 1878 vond bij de politie een reorganisatie plaats. De nachtwachten werden afgeschaft, de politie nam de nachtelijke bewaking van de stad over. In 1897 werd de eerste politiepost op de Nieuwmarkt geopend, ook hier in chaletstijl, maar in de buurt beter bekend als het ‘bouwdoossie’. In een hangmat konden de agenten daar even uitrusten van hun lange nachtelijke wandelingen. De houten huisjes hadden vaak ook een arrestantencel, soms een ehbo-functie, ook werd er bij sommige een openbaar toilet aan gebouwd. In 2012 heeft Ons Amsterdam een voorlopige lijst van politieposten gepubliceerd. Daaruit blijkt dat er tenminste 58 politieposten in Amsterdam zijn geweest, waarvan in ieder geval 11, maar waarschijnlijk meer, chalethuisjes waren.

T wee daarvan bestaan nog. De eerste, aan de Nieuwezijds Voorburgwal, is bij velen bekend. Gebouwd in dezelfde periode als het huisje op de Nieuwmarkt, werd het in 1915 een openbaar toilet. In 1984 heeft het vervolgens een horeca bestemming gekregen. Het is een type A chalet, d.w.z. een grote versie.

Op de Achtergracht 11f, bij het Frederiksplein, staat een kleinere, type B versie. Dit chalet is eveneens gebouwd in 1897 en stond oorspronkelijk op de Hemonylaan. In 1913 is het verhuisd naar de Achtergracht en heeft daar tot 1924 als politiepost dienst gedaan. Tegenwoordig is het in gebruik bij kunstenaar Ruchama Noorda.

Beide huisjes zijn een Gemeentelijk Monument.

Van zes andere, verdwenen chalethuisjes heb ik foto’s kunnen vinden.

Van links naar rechts: Sarphatipark, Zoutkeetsplein, Nieuwmarkt, Ertskade, Van Hogendorpplein, Mauritskade

Twee uitvindingen, ook uit de tweede helft van de 19e-eeuw, zouden in de 20e-eeuw de vele politieposten overbodig maken: de fiets en de telefoon. De rijwielagent kon een groter gebied beslaan dan de wandelende agent. En door de verspreiding van het telefoonnetwerk hoefde de burger niet meer naar de politiepost voor een melding, maar kon de telefoon pakken.

Noot:

Op Weteringschans 4 stond vanaf 1919 een chalet waarin het Bureau voor Alcoholverslaafden gevestigd was. In de jaren zeventig werd dit huisje gebruikt door de actievoerders van Bouw es wat anders ( https://www.youtube.com/watch?v=DBttegpSWBc ). Daarna is het afgebroken.

Bronnen:

J.van Geuns, De geneeskundige armverzorging te Amsterdam (NTVG.nl)

Jellinek Historie

Simon van Blokland en Frans Duivis, Een ‘bouwdoossie’ op de Nieuwmarkt. Ons Amsterdam, 1 juli 2022.

Amsterdam op de Kaart, Publieke Werken

Het Zwitserse ideaal, over de aantrekkingskracht van de het Zwitserse landschap op reizigers. Geschiedenis Magazine van Isgeschiedenis, 2009.

Ons Amsterdam, Politieposthuizen: waar stonden ze? 30 mei 2012.

Annet Mooij, Han Israëls, Aan de Achtergracht, honderd jaar GG&GD Amsterdam. Bert Bakker, 2001.

Kleding shoppen … hoe het begon

Wed, 21 Jun 2023 08:54:00 GMT

Kleding shoppen … hoe het begon

Als je op zaterdag of zondag door de Amsterdamse winkelstraten loopt, lijkt het wel alsof het kopen van kleren de meest populaire vrijetijdsbesteding is.

Kant en klare kleding kopen kan echter pas vanaf de laat 19 ^e -eeuw. Voor die tijd maakten vrouwen zelf de kleding voor het gezin of – als ze zich dat konden permitteren – lieten die maken. De uitvinding van de naaimachine en vooral de introductie van de bekende Singer naaimachine in 1851 maakte de productie van confectiekleding mogelijk.

Peek en Cloppenburg, Nieuwendijk, circa 1893

Het initiatief voor het maken van confectiekleding lag veelal bij winkeliers die al handelden in met kleding verwante artikelen. Magazijn de Bijenkorf van Philip Simon Goudsmit, bijvoorbeeld, begon als fourniturenwinkel. En de zwagers Vroom en Dreesman hadden beiden een manufacturenzaak in de Jordaan, die de basis voor hun latere kledingwinkels vormden.

Vroom en Dreesman, Peek en Cloppenburg en C&A waren het eigendom van katholieke ondernemers, terwijl het wat hogere segment - de Bijenkorf, de Bonneterie, Gerzon en ook het oorspronkelijke Franse Hirsch –van joodse eigenaren waren.

Met de afschaffing van de gilden en de grondwet van 1798 waren alle Amsterdammers gelijkgesteld. Desalniettemin waren in de 19 ^e -eeuw veel klassieke beroepen nog altijd in handen van de protestantse elite. Toen na twee eeuwen van stilstand Amsterdam in de tweede helft van de 19 ^e -eeuw weer groeide en bloeide waren het dan ook de joodse en de roomskatholieke ondernemers die het – nieuwe - kledingbedrijf tot hun domein maakten. Hun kledingwinkels waren vooral te vinden op de Nieuwendijk en in de Kalverstraat.

Het grote warenhuis van de gebroeders Gerzon aan de Kalverstraat.De grote etalages met paspoppen waren een nieuw verschijnsel.

Verlichting

Het winkelen werd aangemoedigd door de gasverlichting die vanaf 1840 in de Amsterdamse straten werd aangelegd. De kunstmatig verlichte etalages maakten de straten ook na zonsondergang aantrekkelijk. In het werk van de schilders Isaac Israëls en George Hendrik Breitner speelt die verlichting een belangrijke rol.

George Hendrik Breitner, Wandelende figuren op de Nieuwendijk

Deze Amsterdamse impressionisten probeerden de vluchtige momenten uit het stadsleven vast te leggen leggen. Isaac Israëls had daarbij speciale interesse voor mode en modewinkels.

Isaac Israëls, Hoedenwinkel, 1893 en Etalage, 1894-1898

Interessant is dat hij deze modewinkels niet vanaf de straat schilderde, maar bijna altijd binnen werkte. Zo huurde hij een kamer boven winkels die tegenover de Hoedenwinkel van de firma Mars en de Etalage van kinderkledingzaak Bahlmann & Co stonden, om deze modezaken te schilderen.

Hirsch, 1882

Hirsch was de chicste kledingwinkel. Als klant werd je hier begeleid door één van de vendeuses, die je verschillende kledingstukken liet zien, geshowd door een model. Het passen duurde vaak de hele dag, met als onderbreking een lunch of thee bij Hotel Americain. De koninginnen Emma, Wilhelmina en Juliana behoorden alle drie tot de clientèle van Hirsch. Hirsch organiseerde in 1912 ook de eerste Nederlandse modeshow. Het evenement werd geschilderd door Isaac Israëls.

Links: Modeshow bij Hirsch. Rechts: Twee mannequins, Ippy en Gertie

De twee mannequins op de rechter afbeelding, die in werkelijkheid Helena en Geertruida Wehmann heetten, waren de topmodellen van hun tijd.

Blogs:

Over de confectie-industrie: https://www.lunenberg.info/de-naaister-in-de-bergstraat

Over Breitner: https://www.lunenberg.info/oogenbliksfotograaf

Over straatlantaarns: https://www.lunenberg.info/welkom-in-verlicht-amsterdam

Bronnen:

Huibert Schijf, De Joodse bourgeoisie in Amsterdam, 1796-1914 (2020) In: Gedurfd Verzamelen p. 26-39. Uitgeverij Waanders.

https://www.hautehistoire.nl/isaac-israels-in-de-ban-van-ippy-en-gertie/

Wikipedia

Rijksmuseum

Beeldbank Amsterdam

Amsterdam Museum, Hart

Foto collectie Nederlands Architectuurinstituut.

Tussen Warmoesgracht en Rozengracht

Fri, 26 May 2023 09:48:22 GMT

Tussen Warmoesgracht en Rozengracht

Warmoesgracht, richting Dam

Na twee eeuwen economische stilstand begon Amsterdam in de tweede helft van de 19 ^e -eeuw weer te groeien. Er werden buiten de 17 ^e -eeuwse stadswal nieuwe wijken gebouwd, zoals de Kinkerbuurt en de Pijp. Dat riep de vraag op hoe de bewoners van die nieuwe wijken toegang tot de binnenstad konden krijgen. In het westen van de stad leek het dempen van de toch al smerige Rozengracht (zie markering) een goed begin. Achter het Paleis op de Dam lag de korte Warmoesgracht (zie markering) die ook gedempt kon worden.

Maar zoals de bovenstaande kaart uit 1875 laat zien, tussen de Rozengracht en Warmoesgracht blokkeerden de Herengracht en de Keizersgracht, beide met rijke koopmanshuizen, de aanleg van een doorgaande route. Bovendien lagen Rozengracht en Warmoesgracht niet helemaal in elkaars verlengde. Kortom, de aanleg van een nieuwe verbinding was een geduchte ingreep.

De Raadhuisstraat werd uiteindelijk in 1895 aangelegd. Maar het was het ontwerp van Van Gendt en zonen dat het karakteristieke aanzicht gaf aan de s-vormige straat, die dwars door twee rijen grachtenpanden aan de Herengracht en Keizersgracht loopt. Hun voorstel werd in 1897 bij de gemeente ingediend door de aannemers Staal en Haalmeijer, namens verzekeringsmaatschappij 'De Utrecht'. In dagblad De Tijd staat dat zij ‘de Zuidzijde van de straat tusschen Heeren- en Keizersgracht met één monumentaal gebouw (zullen) bezetten’ . En, zo meende de gemeente, ‘Daar de rooilijn der Raadhuisstraat tusschen de Heeren- en Keizersgrachten een golvende lijn is, zal de winkelgalerij denkelijk een niet onaardig effect maken’ . In 1899 was de galerij gereed.

De doorbraak tussen de Herengracht en de Keizersgracht heeft een mooi voorbeeld van Amsterdamse architectuur rond 1900 opgeleverd. Van Gendt had eerder eclectische en neo-renaissance panden gebouwd, maar in de galerij zijn duidelijk de invloeden van een nieuw tijdperk, geïnspireerd door onder andere art nouveau, te zien. De rijke versiering met afbeeldingen van dieren en monsters is van Johan Schröder.

Tegenover de galerij, aan de even kant van de straat, verrezen ook een aantal interessante panden. In de periode dat de Raadhuisstraat werd gegraven en bebouwd lieten steeds meer architecten, net als Van Gent, de neo-stijlen achter zich en werden geïnspireerd door de art nouveau beweging met zijn organische, door de natuur geïnspireerde, ronde vormen en balkons. De kijk op de natuur was veranderd met de ontdekkingen van Charles Darwin en dat drong ook door in de architectuur.

Ook Berlage liet zich aanvankelijk door de art nouveau inspireren. Het is bekend dat hij natuurkundige en biologische ontwikkelingen goed volgde. Maar gaandeweg zijn carrière werd de stijl van Berlage steeds zakelijker. Hij koos vaker voor baksteen als bouwmateriaal en liet zich in zijn ontwerpen vooral leiden door de functie die een gebouw zou gaan vervullen. Daarbij mochten constructies gezien worden en moesten ornamenten functioneel zijn. Die ornamenten verwezen dan wel dikwijls weer naar de natuur. Tenslotte vond Berlage samenwerking tussen artistieke disciplines belangrijk. De panden aan de evenzijde van de Raadhuisstraat laten deze ontwikkelingen allemaal zien.

Gezien vanaf de Westerkerk in de richting van de Dam, staat links op de hoek van de Raadhuisstraat en de Keizersgracht dit pand uit 1903 (nr.52-54). Het is ontworpen door architect van Van Arkel. Van Arkel heeft meerdere uitgesproken art nouveau panden in Amsterdam ontworpen, maar hier is de toepassing van art nouveau ingetogen en zijn ook invloeden van Berlage’s zakelijke benadering zichtbaar. In het bakstenen gebouw zijn groene steentjes verwerkt en boven de ramen is een eenvoudige versiering aangebracht.

Het volgende huis (nr. 46-50) is het Binnenhuis, gebouwd in 1907. Ik schreef er eerder al een blogje over. Het pand werd gefinancierd door Carel Henny en Berlage. Het ontwerp is van Kropholler en Staal, maar het is duidelijk dat Berlage een grote vinger in de pap heeft gehad. In Amsterdam op de kaart wordt de stijl van dit gebouw dan ook als Berlagiaans beschreven.

Raadhuisstraat 44 en 42 zijn beide in art nouveau stijl bebouwd. Nr. 44 is in 1903 ontworpen door architect F.M. J. Caron. Grappig is dat de balkons op de oude tekening op een andere plek zitten dan op de hedendaagse foto. Caron heeft verschillende art nouvau panden gebouwd, onder andere op de Haarlemmerdijk. Hij was ook de thuisarchitect van Magazijn de Zon, later Vroom en Dreesman. Raadhuisstraat 42, rechts op de foto, is gebouwd in 1911. Het is eveneens een art nouveau pand, ontworpen door J. Ducker. Van hem is geen ander art nouveau werk bekend.

Het volgende, brede pand (nr. 36-40) van architect Ouëndag is in 1931 gebouwd, later dus dan de overige panden op deze rij, en is in mijn ogen een misbaksel in de verder zo interessante architectuur van de straat. Maar toendertijd werd daar anders over gedacht. Ouëndag heeft in de jaren dertig namelijk ook nr.52-54 van binnen verbouwd.

Gelukkig staat op de hoek van de Herengracht en de Raadhuisstraat (nr. 30-32) dan weer een interessant gebouw dat Berlage samen met Bonda ontwierp. Het natuurstenen pand is gebouwd in 1897 en duidelijk herkenbaar als een vroeg werk van Berlage, met ronde vormen, erkers en loggia's. En het heeft – het is even zoeken – enkele verwijzingen naar de natuur, waaronder een ornament van een olifant als sluitstuk.

Bronnen:

Amsterdam op de Kaart: https://amsterdamopdekaart.nl/c/96/Raadhuisstraat

Wendy Berger, zj. Dierlijke ornamenten in de architectuur van Victor Horta en Hendrik Petrus Berlage, Universiteit Utrecht: https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/16790/Dierlijke%20ornamenten%20inleiding%20HS1%2016%20dec.pdf?sequence=2&isAllowed=y

Beeldbank Amsterdam.

Rijksmonumentenregister: https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/518499

Zeemannen en zeemansvrouwen in de Lastage

Wed, 03 May 2023 11:17:25 GMT

Zeemannen en zeemansvrouwen in de Lastage

Het Kollegat, de Jonker- en de Ridderstraat. Het Kollegat is rood gemarkeerd.

Een steeg, en twee straten die parallel met die steeg lopen. Dit was in de 17e- en 18e-eeuw het kloppend hart van de Lastage, de zeeliedenbuurt (zie ook mijn drie eerdere blogs over Migranten uit het noorden ).

In 1598 woonden Willem Cornelisz. van Muyden en Maritgen Pieters in de Ridderstraat. Als schipper voer Willem onder andere naar Italië en Noorwegen, voordat hij als admiraal in 1612, 1613, 1614 en 1615 met de "Neptunus" naar Spitsbergen ging. Hij was belast met het admiraalschap over de schepen die op Spitsbergen of op het Jan Mayeneiland op walvisvangst gingen. De walvisjacht vond plaats vanuit walvissloepen, de Groenlandse walvis was de favoriete prooi.

Willem van Muyden werd beroemd als de eerste Hollandse walvisjager. Hij verliet de Lastage, verhuisde verschillende malen en in 1622 woonde hij op stand aan de Keizersgracht, niet ver van de Groenlandse pakhuizen. Het huis was herkenbaar aan het uithangbord ‘De Eerste Walvisvanger’.

In de loop van de 17e-eeuw werden het Kollegat, de Jonker- en Ridderstraat steeds dichter bewoond. In 1665 lezen we: ' In deze (…) straten woont tegenwoordig zo grouwzamen menichte van gemeen varendt, en hantwerksvolk, ‘t welk met scheepstimmerwerven en vaarten, hun kost wint, ja wel vier huysgezinnen zomtijds in een huys, als de voorhuyzen, achterhuyzen, voor- en achterkamers, dat het ongeloofgelijk is'. In de drie straten woonden toen zo’n 4300 mensen.

A braham Speeck (1634)

Zomers vertrokken niet alleen schippers zoals Willem van Muyden, maar ook grote groepen ongeschoolde mannen, deels seizoenswerkers afkomstig uit Noorwegen. Zij gingen naar Smeerenburg op 't eiland Spitsbergen, gekleed in hun Hollandse winterkleren: korte wollen jassen, kniebroeken, lange kousen en laag schoeisel. Op Smeerenburg was huisvesting voor enkele honderden personen. De nederzetting bestond uit pakhuizen, woningen, een smederij en traankokerijen. Amsterdam had in de 17 ^e -eeuw twee traankokerijen op Smeerenburg.

Naast dit seizoenswerk monsterden ook veel mannen uit de Lastage aan op de schepen van de VOC en WIC. Zij vertrokken voor een veel langere tijd.

Zeemansvrouwen

De vrouwen van getrouwde zeelieden moesten als de mannen op zee waren het gezin onderhouden. Mannen zoals Willem van Muyden konden vaak een afspraak maken met hun opdrachtgevers: hun vrouwen kregen elke maand leefgeld uitgekeerd. Maritgen Pieters had vast wel zorgen als haar man weer vertrok, maar honger zou ze niet lijden. Soms maakten zeelieden ook afspraken met bakkers uit de stad omdat brood een basisbehoefte was voor hun gezinnen. Maar de meeste zeelieden kregen pas betaald als zij de reis – die voor de VOC en WIC jaren kon duren – voltooiden. De meeste zeemansvrouwen waren dus, als de mannen op zee waren, aangewezen op hun eigen verdiensten. Dikwijls waren zij met hun mannen meegekomen nieuwkomers en stonden zij ver af van Amsterdamse burgergezinnen. Ze waren aangewezen op losse banen op markten, of werkten als wasvrouw of naaister.

Het imago van zeemansvrouwen was niet altijd gunstig. Zo stonden zij bekend als zielverkoopsters (ronselaars), dievegges en overspeligen. Toch lijkt het hier om uitwassen te gaan, die door de zeemansliedjes nog eens extra aandacht kregen.

In de Ridderstaat wilt weten,

’t Kollegat daar omtrent,

Dat is haar nog niet vergeten

Daar bennen zy wel bekent,

Daar zitten de Meisjes al:

Die haar wel streelen kan,

’t Is om d’Oost Indies-vaarders,

Waar zy om treuren gaan.

’s Morgens vroeg wilt weten,

Dan komen zy uit de Jonkerstraat,

Na ’t Oost-Injeshuis toe treden,

Daar staan zy ook paraat,

Om te kyken hier en daar,

Sy zien na de Oost-Injevaars,

Om die weer meê te krygen,

Dan zyn de Hoertjes klaar.

Onderzoek laat zien dat de Amsterdamse zeemansvrouwen er juist belang bij hadden om zich goed te gedragen. Zij konden een beroep doen op de armenzorg als zij zich als nette en eerlijke personen gedroegen. Als een vrouw een echtgenoot op zee had, kreeg zij namelijk een status als ‘miserabele persoon’ , gelijk aan die van weduwen. Zeemansvrouwen die de gedragsnormen overtraden, verspeelden deze kans op ondersteuning.

Herman Missit, 1906

Na 1800

Vanaf de Franse Tijd verwerden de drie straten tot een smerige en vervallen achterbuurt. In 1901 werd het Kollegat afgesloten. In 1928 zijn Jonker- en Ridderstraat gesaneerd en werden het de Nieuwe Jonker- en Ridderstraat. De Nieuwe Ridderstraat is vanaf de Geldersekade afgesloten met een hek en ziet er heden ten dage treurig uit. In de Nieuwe Jonkerstraat staan nog enkele 17e en 18-eeuwse huizen. Bij de sanering van de buurt zijn ook stukken van de originele Jonkerstraat en Ridderstraat verdwenen.

Blogs over Migranten uit het noorden:

https://www.lunenberg.info/amsterdam-staaer-paa-norge-migranten-uit-het-noorden-1

https://www.lunenberg.info/dienstbodes-migranten-uit-het-noorden-2

https://www.lunenberg.info/varenslieden-migranten-uit-het-noorden-3

Bronnen:

Sandra Comis, Zeventiende- en achttiende-eeuwse kleding van walvisvaarders opgegraven op Spitsbergen, 2017.

Romy Beck, Geliefd, gehaat of gedoogd? De invloed van stedelijke betrekkingen op de overlevingsstrategieën van zeemansvrouwen in het Amsterdam van de Gouden Eeuw, 2016.

Lastage: https://www.amsterdamhv.nl/wiki/lastage.html

Wikipedia

DBNL

Beeldbank Amsterdam

Kolksluis

Fri, 14 Apr 2023 15:22:47 GMT

Kolksluis

Kolksluis (Salomon Leonardus Verveer, 1839)

Als je in de zomer de bootjes vanaf het IJ de smalle Oudezijdskolk ziet opvaren, realiseer je je niet meteen dat dit kan omdat Amsterdam rond 1400 een gewaagde beslissing nam. Het IJ was toen nog in directe verbinding met de Zuiderzee en kende eb en vloed. Om de nog kleine stad lag een beschermende zeedijk.

Op de tekening hieronder is die zeedijk in rood aangegeven. Om schepen de gelegenheid te bieden de stad in te varen, werd de zeedijk op twee plekken doorbroken (blauw aangegeven) en werden daar sluizen aangelegd. De ene doorbraak, rechts op de tekening, bestaat niet meer, deze was bij de huidige Martelaarsgracht. De andere doorbraak was bij de nog steeds bestaande Kolksluis.

Tweehonderdvijftig jaar later was de stad enorm gegroeid. Er werden nieuwe bruggen en sluizen aangelegd, in 1682 zelfs drie. De eerste stenen voor deze bruggen werden gelegd door zonen en neefjes van de toenmalige burgemeesters. Tussen de Oudezijdskolk en de naastgelegen Gelderskade – die sinds 1579 ook binnen de stadsmuren lag - werd een brug met waterkering aangelegd, de Hoofdbrug.

De waterkering (blauwe stip op de afbeelding hieronder) beschermde zowel de Oudezijdskolk als de Geldersekade. Voor het leggen van een metrobuis in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd deze keersluis tijdelijk verwijderd om boven op de buis weer opgebouwd te worden.

In 1872 waren inmiddels de Oranjesluizen in gebruik genomen. Eb en vloed waren daardoor in Amsterdam verdwenen. Maar dat betekende niet dat de oude sluizen verdwenen. Een aantal heeft nog steeds een belangrijke functie. Zij maken deel uit van de waterkeringen van Amsterdam, die dwars door de stad lopen. De waterkering bij de Hoofdbrug is daar een van. Bij hoge waterstanden of calamiteiten op het IJ kunnen deze keringen worden gesloten.

Bronnen:

Beeldbank Amsterdam: https://archief.amsterdam/beeldbank/?mode=gallery&view=horizontal&sort=random%7B1663685157803%7D%20asc

Rijksmuseum Amsterdam: https://www.rijksmuseum.nl/nl

Amsterdam Waterbestendig: https://edepot.wur.nl/253952

https://www.theobakker.net/pdf/sluizen.pdf

Bier, flikken en mosterd aan de Weesperzijde

Sun, 26 Mar 2023 09:18:07 GMT

Bier, flikken en mosterd aan de Weesperzijde

Van 1886 tot 1917 was op een groot terrein aan de toen nog onbebouwde Weesperzijde de Deli-Brouwerij gevestigd. De brouwerij was met een eigen treinlijntje aangesloten op de treinverbinding tussen Amsterdam en Utrecht. Inmiddels staat het perceel midden in de stadse bebouwing, maar een paar panden van de brouwerij, ontworpen door J.W. Meijer, zijn bewaard gebleven. Ze zijn te vinden op Weesperzijde 110-112.

Aan de waterkant op nr. 112 staat het voormalige kantoorgebouw. Op de afbeelding boven is dat het gebouw rechts van de poort, op de foto hieronder het rechter huis. Oorspronkelijk zat de ingang van het kantoor aan de linkerzijkant, later is de deur aan de straatzijde toegevoegd.

Op de plek van het voormalige toegangshek staan nu twee gebouwen, beide met een doorgang. De linker doorgang (nr. 110) leidt naar een tuin, waar het gebouw van de mouterij, het brouwhuis en het ketelhuis, links te zien op de afbeelding van de Deli-Brouwerij, nog steeds staan. Jammer genoeg is de hoge schoorsteen afgebroken. De rechterdoorgang leidt naar het terrein achter de nummers 111 en 112. Daar staan nog de stallen van de brouwerij. De stalraampjes zijn vervangen door grotere ramen.

Na het vertrek van de Deli-Brouwerij is het complex een paar jaar eigendom geweest van de Flick’s Chocoladefabriek. Casper Flick ontwikkelde de chocolade flikken.

Vervolgens kwam op nr. 110 een vestiging van Hulp voor Onbehuisden (HvO). Daar waren slaapruimtes, een eet- en recreatiezaal, en werkruimtes voor het sorteren van vodden en het maken van matrassen. Midden jaren dertig werd de opvang uitgebreid met een zogeheten nachtasyl voor mannen. De Hulp voor Onbehuisden aan de Weesperzijde is tot 1983 hier gebleven. Enkele jaren geleden is de tekst boven de doorgang - Hulp voor Onbehuisden Mannen-afdeeling - gerestaureerd. In de voormalige brouwerij wordt nu gewoond en gewerkt.

Het perceel van de nrs. 111 en 112 werd in 1927 gekocht door de firma Luyckx, befaamde fabrikant van mosterd, azijn, slaolie en tafelzuren: augurken en zure bommen. Luyckx vertrok dertig jaar later naar Diemen, waarna verschillende bedrijven op het terrein 111-112 gehuisvest zijn geweest. In 2006 zijn er woningen gebouwd.

Bronnen:

Amsterdam op de kaart

Website HVO-Querido

Beeldbank Amsterdam

Straatkunst

Fri, 03 Mar 2023 11:09:44 GMT

Straatkunst

Twee jaar geleden maakte Judith de Leeuw op het Kleine-Gartmanplantsoen deze grote muurschildering: een Surinaamse ballerina die danst door een wervelwind van ambtspapieren. Met de schildering wil ze een verbinding leggen tussen de Bijlmer, waar ze zelf opgroeide, en de binnenstad. De verf die Judith gebruikte is duurzaam en slokt de uitstoot van rond de 19 benzineauto’s per dag op.

Judith de Leeuw begon ooit met het spuiten van graffiti in Amsterdam. Nu is ze een erkend kunstenaar en maakt ze wereldwijd grote muurschilderingen. In 2016 maakte ze ook in Amsterdam, in de Fokke Simonszstraat, een muurschildering van Amy Winehouse. De afbeelding trok bussen vol bewonderaars, maar werd door de gemeente witgekalkt.

Amsterdam kent een variëteit aan vormen van streetart, soms op verzoek gemaakt, soms spontaan, meestal illegaal, soms gedoogd door de gemeente. De meeste Amsterdammers kennen bijvoorbeeld wel de mozaïekjes van de Space Invaders of de toevoegingen van Streetart Franky aan het straatbeeld.

Voor de muurschildering op het Kleine-Gartmanplantsoen is een vergunning gegeven. Dat ging niet zonder slag of stoot. Toch is de houding van de gemeente ten opzichte van streetart aan het veranderen, zo liet bijvoorbeeld de aanwezigheid van de wethouder voor kunst en cultuur bij de onthulling van de muurschildering zien. Dat mag ook wel als je in je stad het grootste streetartmuseum ter wereld hebt.

STRAAT

Museum STRAAT is geopend in 2020. Er hangen grote werken, speciaal voor het museum gemaakt. Handig is ook dat je er meer kunt lezen over de geschiedenis van graffity en streetart en over de brede diversiteit van straatkunst. Het helpt om een beetje meer vat te krijgen op wat je op straat allemaal tegenkomt aan streetart.

Vergankelijke graffiti

Een van de kunstenaars die ik daardoor interessant ben gaan vinden is Laser 3.14. Deze Amsterdamse dichter maakt al vijftien jaar lang graffity op de traditionele manier: in het donker, met spuitbus. Overdag heeft hij dan al een plek voor zijn nieuwe werk geselecteerd. Laser 3.14 spuit korte maatschappijkritische straatgedichten op schuttingen en bouwplaatsen. Je vindt zijn werk op hout dat wordt gebruikt voor tijdelijke afsluitingen tijdens de bouw. Wat hij interessant vindt is dat zijn werk soms verdwijnt, maar vaak ook ergens anders weer opduikt omdat het paneel wordt hergebruikt: ' De teksten plaats ik doelbewust op niet permanente plaatsen, ondergronden en bouwschuttingen. Hierdoor zijn de teksten niet van blijvende aard. Doordat zij elk moment kunnen verdwijnen, ontstaat er een dynamiek in het grote, continu veranderende gedicht’ .

Naast zijn activiteiten op het gebied van graffiti is Laser 3.14 een exposerend kunstenaar en striptekenaar. Onder andere het Amsterdam Museum heeft werk van hem aangekocht.

Belangrijkste bronnen:

https://zuidoostcity.nl/2021/03/16/muurschildering-leidseplein-verenigt-het-centrum-met-de-bijlmer/

https://www.streetart.nl/nl/kunstenaars/profielen/laser_3_14.htm

https://stadscuratorium.nl/wp-content/uploads/2022/02/SCA_liggend_20211112-gecomprimeerd.pdf

Het TeHuis

Mon, 13 Feb 2023 09:52:51 GMT

Het TeHuis

Toen vorig voorjaar veel jonge vrouwen met kinderen uit Oekraïne per trein op Amsterdam Centraal aankwamen, stonden er vrouwen op het perron klaar om hen naar Vluchtelingenhulp te begeleiden. Dit om te voorkomen dat ze in handen van personen met minder goede bedoelingen zouden vallen.

Het sloot aan bij een lange traditie van stationsjuffrouwen die er voor waakten dat meisjes en vrouwen van buiten de stad in de prostitutie terecht zouden komen. In 1902 werd op het Centraal Station te Amsterdam de eerste Nederlandse post voor dit Stationswerk geopend.

De Stationsjuffrouwen waren in dienst bij de in 1882 opgerichte Nederlandse tak van de Union Internationale des Amies de la Jeune Fille .

Het intiatief voor de Stationsjuffrouwen kwam voort uit de ervaringen met de zorg voor ‘gevallen vrouwen’ . In het midden van de 19 ^e -eeuw, aanvankelijk vooral geïnitieerd door mannen van christelijke huize, werd geprobeerd om prostituees oftewel ‘meisjes die tot zonde waren vervallen’ , weer op het rechte pad te helpen. Maar al snel werd duidelijk dat de oorzaak van de zonde meestal niet bij de meisjes lag.

Aan het einde van de 19 ^e - eeuw begonnen ook vrouwen zich met deze problematiek te bemoeien. In 1884 werd de ‘Nederlandsche Vrouwenbond ter verhoging van het zedelijk bewustzijn’ opgericht. De bond verzorgde lezingen, regelde veilige adressen voor meisjes en drong bij de regering aan op maatregelen tegen de handel in meisjes en vrouwen.

Maar al eerder was er in Amsterdam een plaats waar meisjes en vrouwen die naar Amsterdam kwamen terecht konden.

Vereeniging ter Verspreiding der Waarheid

De Vereeniging ter Verspreiding der Waarheid werd in 1847 opgericht door godsdienstleraar Theo Looman. Het was een vereniging van mannen van de ‘kleine burgerij’ (kantoorbediendes, onderwijzers, middenstanders) en ambachtslieden (kleermakers, kastenmakers en hoedemakers). Het lidmaatschap kostte slechts 2 cent per week. Het doel van de Vereniging was het verspreiden van de orthodox protestantse levenswijze. Hiertoe werden – per wijk georganiseerd - buurtbezoeken afgelegd. Daarbij werd gepraat over de bijbel en werd samen gebeden. Looman zelf legde zeventig bezoeken per maand af. Het viel de broeders niet mee wat ze aantroffen in de sloppen van de stad. In de loop van de jaren breidden de activiteiten zich dan ook steeds meer uit. Er was in het verenigingsgebouw aan de Elandsstraat nr. 84 onder andere een zondagschool en een breischool. En er werd lesgegeven in schrijven, lezen en tekenen. Ook was er een uitgebreide – christelijke - bibliotheek.

Het TeHuis

Al in 1856, nog geen tien jaar na de oprichting van de vereniging, opende de Vereeniging ter Verbreiding der Waarheid in de Bethaniëndwarsstraat een logement voor “eerbare meisjes en vrouwen die op zoek waren naar werk en beschermd moesten worden tegen kwaadwillende heren en hoerenmadammen” . De opzet was uitdrukkelijk het verlenen van tijdelijk onderdak, tot de betrekking gevonden was. De orthodox christelijk initiatiefnemers heetten iedereen welkom, ook joodse meisjes en moslimvrouwen. Alleen reizende meisjes en vrouwen konden zich twee dagen voor vertrek aanmeldden en werden dan van het station opgehaald en naar het logement gebracht.

Het TeHuis werd ook aanbevolen door de hierboven al genoemde ‘Nederlandsche Vrouwenbond tot verhooging van het zedelijk bewustzijn’ . In 1871 verhuisde het TeHuis naar Prinsengracht 439 , dat in 1901 herbouwd werd. Het was een heel diep pand met een voor- en een achterhuis.

Het Nieuws van den Dag beschreef op 26 juni 1901 de kamers in het voorhuis en in het achterhuis.

Het (voorhuis) is bestemd voor dames die er voor ƒ 1.50, ƒ 1.25 of ƒ 1.- volledig pension vinden en een eenvoudige, maar vriendelijke slaapkamer. Vóór aan de straat is een groote gemeenschappelijke conversatie- en eetzaal, behagelijk en gezellig ingericht, met een uitgebouwden erker, die een fraai uitzicht over de Prinsengracht geeft. Er is hier plaats voor zeventien dames.

Het achterhuis is bestemd voor dienstboden, die er voor 75 of 50 cents per dag een wel is waar klein, maar frisch en helder kamertje hebben, met volledige verzorging, alles inbegrepen. Er is daar plaats voor 30 personen, die eveneens een gemeenschappelijke eetkamer hebben en een groote, ruime, helder verlichte zaal, in de benedenverdieping gelegen.

In 1932 werd het TeHuis gesloten. In het pand zijn nu appartementen.

Bronnen:

Van Moeder op Dochter, 1977

Canon Vrouwenopvang

Theo Bakkers Domein, 2015

Beeldbank Amsterdam

Amsterdam op de kaart: https://amsterdamopdekaart.nl/1850-1940/Prinsengracht/439

Beddenwinkels

Tue, 24 Jan 2023 12:47:18 GMT

Beddenwinkels

Het oud Nederlandse woord 'bedde' betekent matras. Die matras kon op de grond, in een bedstee, of in een ledikant worden gelegd. Een bedde heeft door de eeuwen heen veel vormen en variaties gekend. De bovenstaande gevelsteen in de Huidenstraat op nr. 21 illustreert dat op een mooie manier. Hier was een kwaliteitswinkel gevestigd, vandaar de kroon.

In deze winkel was een ruime keuze aan spullen om een slaapplek in te richten. Aan beide zijden van de kroon zijn opgerolde stoffen te zien die steunen op consoles. In het midden staat een grote zak met mogelijk kapok, een nieuwtje rond 1761. Kapokbomen groeiden op Java in het wild, maar vanaf de tweede helft van de 18e-eeuw werd de teelt gecultiveerd. Kapok werd net als veren en dons gebruikt om de matras te vullen. Op de baal staat een meesterteken, een teken van vakmanschap. Links, met noppen, zien we mogelijk lege matrassen. Er zijn in de winkel ook oorkussens (hoofdkussens) te zien en er zijn opgerolde peluws en dekens te koop.

Naast de gevelsteen in de Huidenstraat heb ik nog twee andere, oudere Amsterdamse gevelstenen gevonden die met slapen te maken hebben.

Op Prinsengracht 36 was zowel in de 17e- als in de 19e-eeuw een beddenwinkel gevestigd. Over de eerste periode is niet meer bekend dan dat in 1687 het huis werd aangeduid als 'daer jegenwoordigh de Veersack in de gevel staet' . Vijftig jaar later zat er een ander bedrijf in het pand. Maar in 1806 werd de winkel verhuurd aan de beddenwinkelier Frederik Nicolaas Hopker, die het hele pand in 1819 kocht. Hoe lang de beddenwinkel daar vervolgens nog gevestigd is geweest, is niet helemaal duidelijk.

De oudste bedde gevelsteen die ik vond is ingemetseld in de Sint Jansstraat op nr. 11 en stamt uit 1591. Een houtgravure van Peter Flötner uit 1530 heeft als voorbeeld gediend voor het prachtige hemelbed. Grappig is dat de maker van de gevelsteen een matras aan de afbeelding heeft toegevoegd. De matras lijkt gemaakt van mooie stof en is rijk gevuld.

Bronnen:

DBNL: De oude buitenplaatsen van Batavia

Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen

Hendrick de Keyzer, Huizen in Nederland, deel 2

Een kameel op de pont

Thu, 05 Jan 2023 09:37:03 GMT

Een kameel op de pont

Tussen 1895 en 1900 ontwierp de architect Gerrit van Arkel maar liefst drie panden voor de smalle Zoutsteeg. Op nummer 1 is van de architectuur van Van Arkel weinig meer over, maar de huidige eigenaar heeft wel de naam van het etablissement dat hij daar bouwde - Café Oporto - weer in ere hersteld. Nummer 12 ontwierp Van Arkel in opdracht van sigarettenhandelaar Eduard Huf. De begane grond is verbouwd, maar de gevel van de bovenverdieping is nog orgineel. Het plakaat op de gevel herinnert aan de vroegere bestemming:

De rook kan elk te kennen geven
De kortheid van het aardsche leven.

De zaak van Huf was een succes en na een paar jaar verhuisde hij dan ook naar een – opnieuw door van Arkel gebouwd - dubbelpand aan de overkant, naar nummer 9-11, waar nu Kandinski huist. Deze gevel heeft nog originele elementen en van het interieur is – verborgen achter de huidige muurbedekking - ook nog een en ander bewaard gebleven. De tabak voor de sigaren die Huf verkocht waren onder andere afkomstig van de zogeheten Vorstenlanden Soerakarta en Djokjakarta op Java. Dat werd de naam van de winkel.

Naast sigaren verkocht Huf ook sigaretten. Sigaretten werden in de tweede helft van de 19e eeuw populair en verdrongen deels de sigaar. Net als voor sigaren kwam de grondstof voor de sigaretten aanvankelijk uit Nederlands-Indië. Maar Huf had andere plannen. Enkele jaren na de verhuizing naar nummer 9-11 begon hij zijn Stelio sigarettenfabriek in Amsterdam-Noord. De tabak voor deze Stelio-sigaretten was afkomstig uit het oostelijke deel van de Middelandse zee. De verschillende melanges van de met de hand gemaakte Turks-Egyptische sigaretten – waaronder de damessigaret Harem - werden samengesteld en gemaakt onder toezicht van vaklieden uit Turkije.

Huf haalde alles uit de kast om reclame te maken voor zijn sigaretten. Op de foto hierboven zijn een luchtballon en een kameel te zien. De kameel liep niet alleen door de straten van Amsterdam, maar ook in andere steden om de Stelio sigarettenverkoop te promoten. De stal van de kameel was in Amsterdam-Noord. De overtocht met de pont kostte voor ‘een grootvoetig dier’ 20 cent.

Huf overleed in 1917, de fabriek ging in 1931 failliet.

Belangrijkste bronnen:

Amsterdam op de Kaart

Gam: Geschiedenis van Amsterdam-Noord

Vondel, Nölken, en Johnny Jordaan: een kerstblogje

Thu, 15 Dec 2022 08:59:26 GMT

Vondel, Nölken, en Johnny Jordaan: een kerstblogje

De schouwburg aan de Keizersgracht

O Kerstnacht, schooner dan de daegen

De opening van de eerste -stenen - Amsterdamse stadsschouwburg was gepland op tweede kerstdag 1637. De openingsvoorstelling was een drama dat zich afspeelde in de kerstnacht van 1304 en verhaalde hoe Kennemers en Waterlanders, die de moord op graaf Floris V wilden wreken, Amsterdam binnenvielen. Een van de koorzangen was ‘O Kerstnacht, schooner dan de daegen’ .

Van protestantse zijde kwam echter verzet tegen de opening van de schouwburg op tweede kerstdag. Er was so wie so weinig steun van de protestantse kerk voor de bouw van een schouwburg en vervolgens voor de keuze van de roomskatholieke Joost van de Vondel als schrijver van de openingsvoorstelling. Van den Vondel had kerst het feest om ‘te dansen en te bancketeeren’ genoemd. De protestanten vonden een uitvoering van zijn voorstelling, een 'vertoning van superstitiën van de paperije als misse en andere ceremoniën' met kerst niet passend. De Gysbrecht van Amstel zou uiteindelijk pas op 3 januari 1638 in première gaan.

Kerst

Al in de middeleeuwen was het vieren van kerst een hoogtepunt in het jaar. De kerstmis werd bezocht en ter lering en vermaak werden kerstspelen opgevoerd, vaak met levende have en een echte baby Jezus. De oudste kerstliedjes die we kennen, zoals Nu sijt wellecome , vinden hun oorsprong in de middeleeuwen. Er werd ook goed gegeten, kerstavond werd wel dikkevretsaovand genoemd. Vooral vette ganzen waren populair. Het vieren van kerst duurde volgens een besluit van de kerk in 813 vier dagen.

Na de reformatie wilden de protestanten kerst tot de essentie terugbrengen. Er is zelfs een korte periode geweest (1574-1578) dat de Synode van Dordrecht wilde dat protestanten alleen op de zondag die het dichts bij 25 december lag de geboorte van Jezus zouden herdenken. Dat bleek niet houdbaar, maar bij de protestanten verdwenen wel de kerststal en de kerstspelen. De vierde en later de derde kerstdag werden in de 17 ^e- en 18 ^e -eeuw landelijk afgeschaft.

Kerstboom

In de 19 ^e -eeuw deed de kerstboom zijn intrede. De kerstboom werd in Amsterdam geïntroduceerd door Duitse immigranten. Een van hen was bakker Nölken . In een advertentie in het Algemeen Handelsblad van 26 december 1846 beloofde hij zijn klanten ’s avonds tussen acht en tien uur ‘de luisterrijke illuminatie eener magnifique kerstboom’ voor zijn winkel aan de Dam. Het was het begin van een Amsterdamse traditie: een grote kerstboom op de Dam.

Nölken en andere winkeliers zetten in Amsterdam, maar via hun advertenties ook elders in het land de toon.

De kerstboom vond ook al snel de weg naar door het reveil geinspireerde protestanten. De gereformeerde protestanten, strenger in de leer, en de roomskatholieken waren deze keer eensgezind in hun afwijzing van deze nieuwigheid: tot ver in de vorige eeuw werd door sommigen van hen de kerstboom gezien als een heidense traditie, die huis en kerk niet in kwam (het Vaticaan ging pas in 1982 overstag).

Zondagschoolboekjes, rond 1900

De door het reveil geinspireerde dominees en leken zetten de kerstboom vooral in voor hun stichtelijke werk. In de jaren 40 van de 19 ^e -eeuw opende de ene na de andere zondagsschool in de Jordaan, zoals bij de Vereniging ter Verspreiding der Waarheid (Elandsstraat), bij Tot Heil des Volks (Willemstraat) en bij het Koning Willemshuis (Egelantiersstraat). De kerstboom nam al snel een centrale plaats in op de kerstfeesten. Hier kwamen veel Amsterdamse kinderen voor het eerst in aanraking met de kerstboom.

De zondagscholen in de Jordaan waren tevens een bron voor nieuwe kerstliedjes. Voor het kerstfeest van Tot Heil des Volks in 1858 werd het lied 'Daar ruist langs de wolken' geschreven. Dit onder zondagsschoolkinderen overbekende en veel gezongen lied werd wel 'De Christelijke Internationale' genoemd. Nog tot een jaar of tien geleden werd het op kerstavond in de Westerkerk gezongen.

Kerstmis in de Jordaan

In de jaren vijftig van de vorige eeuw bereikte het Jordaanse levenslied zijn hoogtepunt. Muziek geïnspireerd door de Italiaanse opera, teksten die met sentimentele weemoed verhalen van vroegere armoede en saamhorigheid, en met altijd een verwijzing naar (de klokken van de) de Westertoren. Het bleek ook een vruchtbare basis voor tal van kerstlieden met – wat mij betreft – als topper ‘Kerstmis in de Jordaan’ vertolkt door onder andere Johnny Jordaan, Manke Nelis, Koos Albers, het Zwanenkoor en Andre Hazes.

Bronnen:

Wikipedia, Ons Amsterdam, november 2010 en december 2021, Bijbels perspectief, Historiek.net

Franse scholen in Amsterdam

Wed, 23 Nov 2022 14:54:02 GMT

Franse scholen in Amsterdam

Van de 16e- tot in de 20e-eeuw was Frans – niet Engels - de langua franca in West-Europa. Frans was de taal van het internationale handelsverkeer. Nog tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw was Frans de eerste vreemde taal die geleerd werd op school ( ‘papa fume une pipe’ ). Naast de klassieke Latijnse school die de elite voorbereidde op de universiteit, kende Amsterdam in het verleden dan ook meerdere zogeheten Franse scholen die voortgezet onderwijs boden aan kinderen van kooplieden en ambachtslieden. Maar ook scholen voor jongere kinderen gaven soms Franse lessen en noemden zich dan ook Franse school. De Franse school kende dus vele varianten en regelgeving was er niet. Er waren Franse scholen voor jongens en voor meisjes, dagscholen en internaten. De plaats die het leren van Franse taal in het curriculum innam varieerde ook. Op dagscholen was Frans meestal een van de schoolvakken, op internaten was Frans vaker de voertaal.

De opkomst van de Franse scholen in de 16e-eeuw was, zeker in Amsterdam, mede een uitvloeisel van de velen die na de val van Antwerpen in 1585 naar de stad kwamen. Onder hen ook hugenoten die een decennium eerder naar Antwerpen waren gevlucht. De komst van een tweede grote groep hugenoten in 1685 versterkte de Franse invloed op het Amsterdamse onderwijs verder. De kwaliteit van de Franse scholen varieerde en van de meeste is weinig meer bekend. In deze blog beschrijf ik vier Franse scholen die kwaliteit leverden en waarvan het verhaal – deels – bewaard is gebleven.

De school van Willem Bartiens

Een van de eerste Franse scholen waarover wat meer bekend is en die een goede reputatie had, was de school die Willem Bartiens tussen 1591 en 1618 dreef in de Pijlsteeg.

Bartiens of Bartjens is bekend geworden door zijn rekenmethode De Cijfferinghe. Rekenen met munten, maten en gewichten in allerlei praktijksituaties vormt de hoofdmoot van het boek. Bartjens hanteerde de Amsterdamse munten en maten, en soms ook Vlaamse munten. De galeideling was de gebruikelijke manier waarop in de zestiende en zeventiende eeuw delingen werden uitgevoerd. Na afloop van de deling kon men in de berekening de vorm van een zeilschip herkennen (zie afbeelding bovenaan).

Maar liefst twee eeuwen lang leerden Nederlandse kinderen met Bartjens’ boekje rekenen. De laatste druk verscheen in 1839. We hebben er de uitdrukking 'volgens Bartjens' aan over gehouden.

De school van Hendrick Jansz Kaldekerck

Tekening Simon Frisius, 1607 – 1648

Iets later dan Bartiens school, in 1633, werd de school van Hendrick Jansz Kaldekerck aanbevolen voor kinderen van cooplieden, boeckhouders ende coopers, ontfangers ende Rentmeesters . Kaldekerck woont dan op de Brestraet aan de St. Teunes Merckt (nu Nieuwmarkt). De school bleek inderdaad een succes, want in 1642 was deze uitgegroeid tot een kost- en dagschool in de Warmoesstraat, waar de leerlingen onder andere een bibliotheek met 572 boeken ter beschikking stond. Kaldekerck gaf veel aandacht aan het schrijfonderwijs en gaf ook een voorbeeldenboek daarvoor uit. De man had bovendien gevoel voor humor. Voor zijn school hing een bord waarop hij zelf te zien was, omringt door razende scholieren. De school heeft tot zeker 1668 bestaan.

Franse meisjesschool van ‘Het Nut’

In 1799 opende de Franse meisjesschool van ‘Het Nut’ te Amsterdam. Deze school, die vijftig leerlingen telde, richtte zich op meisjes van goede komaf tussen 5 en 14 jaar die deels in het schoolhuis woonden. Waar in Amsterdam dit schoolhuis stond blijft helaas onduidelijk. Het curriculum omvatte schrijven, rekenen, Frans en Engels, aardrijkskunde, geschiedenis, christelijke godsdienst, zedekunde en het naaien van linnen en wollen stoffen. Nuttige – en soms ook fraaie – handwerken maakten deel uit van het curriculum van alle meisjesscholen.

De voorzitter van het schoolbestuur, Jacobus de la Lande, was eerder betrokken geweest bij de oprichting van Felix Meritus en was ook regent van weeshuis ‘de Oranje-appel’ . De la Lande bemoeide zich nadrukkelijk met de kwaliteit van de school. Hij won inlichtingen in over nieuwe leerkrachten en testte hun kennis. Ook organiseerde hij het publieke examen dat de meisjes moesten afleggen en waarvoor hij de grote zaal van ‘de Oranje-appel’ ter beschikking kreeg. Het examenwerk omvatte onder andere Franse en Nederlandse opstellen met fouten, die de leerlingen moesten verbeteren.

De school van Roodhuyzen

Keizersgracht 318

De deftigste en duurste Franse school die Amsterdam heeft gekend dateert uit 1850. Rond die tijd gingen 6000 Amsterdamse kinderen naar een Franse school, de meesten naar de minder dure dagscholen. Maar op Keizersgracht 318 – nu een kraakpand - was de school van Roodhuyzen , die maar liefst duizend gulden per jaar kostte. Tot zijn leerlingen behoorden kinderen van rijke ouders uit Nederlands-Indië, burgemeesters- en ministerszoontjes, die allen voorbestemd waren om later belangrijke posities in de maatschappij te bekleden. Frans en boekhouden waren belangrijke vakken, maar ook andere talen en wiskunde maakten deel uit van het curriculum. Daarnaast werd aandacht besteed aan zaken die in hogere kringen ook belangrijk waren, zoals muziek en schermen.

Roodhuyzen publiceerde veel en hield ook een gedreven pleidooi voor meisjesonderwijs met als argument dat zij immers de volgende generaties goed moesten kunnen opvoeden. De nuttige handwerken konden wat hem betreft– in ieder geval voor meisjes van gegoede afkomst -wel wat minder, want het was volgens Roodhuyzen geen verdienste ‘om met nauwkeurigheid eene (geborduurd) schilderij te vervaardigen, waaraan haar geest niet het minste deel heeft; eene schilderij, waarin de meer of min gelukkige keuze der kleuren, daarenboven door het patroon worden aangetoond'.

Tot slot

De Franse school als schooltype verdween in Nederland met de invoering van de onderwijswet van 1857, maar Frans bleef een belangrijk vak in het voortgezet onderwijs. Pas in de vorige eeuw maakte in West-Europa Frans als Langua Franca plaats voor Engels. De eerste aanzet voor deze verschuiving gaf, zo schijnt, de overeenkomst die werd gesloten bij het beëindigen van de Eerste Wereldoorlog. Vanwege de deelname van de Verenigde Staten kwam er naast een vanzelfsprekend Franse versie ook een officiële Engelstalige versie van de afspraken. De Tweede Wereldoorlog versterkte deze ontwikkeling. Maar in het onderwijs duurde de omslag nog langer. Pas in 1968, met de invoering van Mammoetwet, werd in het onderwijs Engels een verplicht vak, Frans niet meer. En daarna ging het snel.

Bronnen:

DBNL, Geschiedenis van de school in Nederland

DBNL, Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek.

DBNL, Willem Bartjens

DBNL, H.G. Roodhuyzen

Geschiedenis van Amsterdam deel 2-1.

Ons Amsterdam, 2003.

Zeep Op ’t Water

Sat, 05 Nov 2022 10:50:08 GMT

Zeep Op ’t Water

De kade die we nu kennen als het Damrak heette tot de gedeeltelijke demping van de oude haven Op ’t Water. Al in de 15 ^e eeuw stonden daar enkele zeepziederijen. De productie van zeep was belangrijk voor de stad en vanaf 1526 werd de zeepproductie dan ook door het stadsbestuur gereguleerd.

De samenstelling van de Winter Seep (van Sint-Maarten tot Vastenavond) moest bestaan uit twee delen hennipolie en een deel raapolie. Voor de Somer Seep gold het omgekeerde. Uitzonderingen, bijvoorbeeld in jaren dat de hennip- of raapolie schaars was, moesten door de keurmeesters worden goedgekeurd. Elk stuk zeep moest worden gebrandmerkt en ook voor de verpakking waren er duidelijke voorschriften. Lange tijd mocht in de stad alleen deze Amsterdamse zeep worden verkocht. Daarnaast werd de zeep, die bekend werd om zijn kwaliteit, ook buiten de stad goed afgenomen. Naast Hollandse steden werd er ook geleverd aan diverse Duitse steden en werd er zeep naar West-Indie getransporteerd. De populariteit van de zeep blijkt ook uit de vele pogingen die werden gedaan om elders gemaakte zeep te verkopen als Amsterdamse zeep.

Een van de vroegste zeepziederijen was De Vergulde Hand. De precieze geboortedatum van het bedrijf is onbekend, maar op schrift komt de naam voor het eerst voor in 1554. De Vergulde Hand veranderde in de navolgende decennia enkele malen van eigenaar, en kwam in 1596 in handen van zeezieder Willem Adriensz, woonachtend op de hoek van Op ’t Water en de Kapelsteeg (nu de Haringpakkerssteeg). Tot 1971 zou De Vergulde Hand op deze plek gevestigd blijven.

In 1905 werd dit gebouw van architect Van Straaten in gebruik genomen. Het is nog steeds te zien op Damrak 15.

In de 16 ^e eeuw kwam de De Vergulde Hand in het bezit van de familie Pauw, belangrijke kooplieden en bestuurders van de stad. Door de jaren heen bezaten zij verschillende ziepziederijen, waaronder ook de eveneens aan Op ’t Water gelegen zeepfabriek De Blinde Ezel. De kokende olie voor het maken van zeep was brandgevaarlijk en De Blinde Ezel brandde in 1569 op spectaculaire wijze af. Het zou niet de laatste brand in een Amsterdamse zeepziederij zijn.

In 1675 kocht Jan Woltman De Vergulde Hand en een paar jaar later verbouwde hij het bedrijf en bracht de gevelsteen hier boven aan. Hij werd zes keer overman van het Zeepzieders College, dat de 16 tot 20 zeepzieders van de stad verenigde. In de achttiende eeuw liep dit aantal langzaam terug. Het pand Op ’t Water bleef eigendom van de familie Woltman en overleefde alle andere zeepfabrieken in de stad. Vanaf 1812 was De Vergulde Hand de laatste nog overgebleven zeepziederij in Amsterdam. In 1921 werd een familie NV opgericht door Casper Anton Woltman ’om nog gedurende mijn leven zorg te dragen dat de naam en de zaak De Zeepfabriek De Vergulde Hand nog jaren lang kan en zal blijven voortbestaan’ .

Links een reclame uit 1925, rechts de plaat die (ook als legpuzzel) in 1954 werd uitgegeven ter gelegenheid van het 400 jarig bestaan van De Vergulde Hand.

Het bedrijf werd in 1968 door de familie Woltman verkocht en daarna nog verschillende keren doorverkocht. In 1971 verdween De Vergulde Hand uit Amsterdam. Je vindt het merk nu alleen nog terug in de winkelvakken als scheerzeep. In de marketing wordt vermeld dat het – waarschijnlijk – het oudste scheerzeepmerk ter wereld is.

Bronnen:

M.G.Emeis (1954). Waar men 4 eeuwen om zeep ging. Amsterdam: Uitgeverij J.H. de Bussy.

https://www.slideshare.net/hollandboutique1/de-vergulde-hand-brand-intro-61844668

Horror aan de Rozengracht

Sun, 05 Jun 2022 09:30:52 GMT

Horror aan de Rozengracht

Aan de Rozengracht, vlak bij de tweede brug over de gracht, werd in de eerste helft van de 17 ^e -eeuw het huis De Drie Spaerpotten gebouwd. Het huis met de trapgevel, rechts op de afbeelding, staat er nog steeds. De naam van het huis is afgebeeld op de gevelsteen die het huis siert. De naam verwees naar drie kleine woningen achter het huis. De huuropbrengst daarvan was een spaarpotje voor de hoofdbewoner van het pand. Aan de huidige huisnummering is het vroegere bestaan van de drie kleine huisjes nog steeds af te lezen, die springt over van 81 naar 89.

Het is voor de hand liggend om te denken dat de drie kleine huisjes bereikt werden via de naastgelegen Slagersgang, maar die leidde naar andere huisjes. De drie woninkjes achter nummer 81 werden bereikt via een gang in het souterrain van het huis, de Driespaerpottengang.

Rond 1920 werden de huisjes niet meer bewoond, het waren bergplaatsen geworden. De toenmalige eigenaar van het pand vroeg en kreeg toestemming om op de plaats van de keuken in het souterrain en de drie bergplaatsen een zaal te bouwen. Die zaal heeft in de loop van de jaren diverse bestemmingen gehad, waarvan de meest opvallende wel die van horrortheater was.

Horror werd in de gevestigde Amsterdamse theaters niet gespeeld, maar er was wel interesse voor van zowel publiek als acteurs. Zo is bekend dat in de Tweede Wereldoorlog ten huize van de beroemde acteur Ko van Dijk horrorstukken werden opgevoerd.

Het initiatief van Jan en Elsy Banting, die in 1968 het huis aan de Rozengracht ‘waar De Drie Spaerpotten in de gevel staan’ kochten, vulde deze lacune. Zij waren trouwe bezoekers van het beroemde horror theater Grand-Guignol in Parijs en verzamelaars van alles wat met Grand-Guignol te maken had. Bovendien waren beiden enthousiaste amateurtoneelspelers.

Van begin jaren zeventig tot in de jaren tachtig werden in het souterrain van Rozengracht 81 jaarlijks drie of vier horrorstukken gespeeld door een mix van amateur- en professionele acteurs. H. Polzer, beter bekend als Drs. P., was een trouwe bezoeker.

Het niveau van de voorstellingen was behoorlijk en de pers besteedde er dan ook aandacht aan:

Gruwelijke folteringen, in doodsnood gillende slachtoffers en huiveringwekkende angsten, ’t speelt zich allemaal af achter de vriendelijke gevel van het smalle huis ‘De Drie Spaerpotten (Algemeen Dagblad 1976).

Binnenkort slaat de heer Banting weer toe! Er zal weer bloed vloeien, ledematen zullen afgerukt worden en er zullen zich weer zulke gruwelijke taferelen afspelen, dat onschuldige toeschouwers in zwijm zullen vallen… (NRC Handelsblad 1977).

Inmiddels is het gegriezel hier verleden tijd. In het souterrain zetelt nu een recruitmentbedrijf.

Bronnen:

Stadsarchief Amsterdam.

Erica Bilder en Jord den Hollander (1983), Rozengracht 81, Grand-Guignol theater in Amsterdam.

Vriendenwandeling Stadsherstel 2019.

Gemeente Amsterdam, Erfgoed van de Week, november 2020.

Twee Engelse kerken in Amsterdam

Thu, 19 May 2022 12:15:55 GMT

Twee Engelse kerken in Amsterdam

Christ Church

Het Engelse kerkje op het Begijnhof in Amsterdam is alom bekend. Veel minder bekend is een tweede Engelse kerkje in Amsterdam, Christ Church, verstopt aan de Groenburgwal.

Het kerkje op het Begijnhof (formeel de English Reformed Church) is calvinistisch en gerelateerd aan de Church of Scotland. Christ Church is een episcopale (anglicaanse) kerk, verwant aan de Church of England. Beide kerkgenootschappen hebben een lange geschiedenis, waarin de calvinistische stadhouder-koning Willem/William III en zijn episcopale vrouw Mary Stuart II een belangrijke rol hebben gespeeld. Zij waren koning en koningin van Engeland, Schotland en Ierland van 1689 tot 1702.

William en Mary streefden een zekere mate van godsdienstvrijheid na, in ieder geval waar het hun eigen overtuigingen betrof. Zo was de kapel in hun Nederlandse Paleis het Loo bedoeld voor beider kerkdiensten. In de politieke Britse praktijk was zo’n vreedzame aanpak echter minder makkelijk te realiseren.

Church of Scotland en het kerkje op het Begijnhof

De Church of Scotland was door de eeuwen heen katholiek en vervolgens episcopaal geweest, maar werd vanaf het einde van de 16 ^e -eeuw presbyteriaans (calvinistisch). De komst van William in 1689 bevestigde en verankerde deze presbyteriaanse identiteit. Tegelijkertijd werd door het koningschap van de calvinistische William het verzet van de episcopale bisschoppen en theologen in Schotland heftiger. Een van hen was de theoloog John Cockburn, waarover later meer.

In de calvinistische traditie zijn de plaatselijke kerkgemeenschappen autonoom. In Schotland betekende het koningschap van William en Mary dan ook niet dat zij het hoofd van de Church of Scotland werden.

Dat is door de eeuwen heen niet veranderd. Queen Elizabeth is een betrokken lid van de presbyteriaanse Church of Scotland, maar zij is niet het hoofd van deze kerk.

Het kerkje op het Amsterdamse Begijnhof is in de 14 ^e -eeuw gebouwd voor rooms-katholieke begijntjes, maar die moesten hun kerkje na de alteratie van 1578 afstaan. Het werd in 1607 ter beschikking gesteld aan de Engelssprekende calvinistische gemeenschap in Amsterdam.

Wie de kerk komt bezichtigen wordt onder andere attent gemaakt op de koperen lessenaar. De kerk kreeg het cadeau van stadhoude r Willem/William III en zijn vrouw Mary Stuart II toen zij koning en koningin van Engeland, Schotland en Ierland werden. Toen het kerkje 400 jaar bestond kwamen Queen Elizabeth, prins Philip en -toen- koningin Beatrix hier naar een herdenkingsdienst.

Church of England

Engeland had zich in 1534 afgescheiden van de rooms-katholieke kerk en de eigen episcopale Church of England opgericht. De hiërarchie van de Church of England met een aartsbisschop en bisschoppen lijkt op die van de rooms-katholieke kerk, maar de paus wordt niet erkend. De Engelse koning is het hoofd van de kerk.

Het Engelse koningschap van William en Mary had zowel een religieuze als geopolitieke achtergrond. Zolang het katholieke Frankrijk en het episcopale Engeland elkaar in evenwicht hielden, voelden de calvinistische Nederlanden zich relatief veilig. Toen de Engelse koning James, de vader van Mary, echter weer katholiek werd en bovendien een zoon kreeg die Mary verdrong als kroonopvolger, werd het geopolitieke evenwicht verstoord. Twee machtige katholieke landen zouden samen de Nederlanden onder de voet kunnen lopen.

William III stak in 1688 met een enorm leger de Noordzee over om deze situatie recht te zetten. Er was weinig verzet, het werd de Glorious Revolution. William en Mary werden beiden regerend vorst.

De komst van de calvinistische William III werd echter niet door alle prominenten binnen de Church of England geaccepteerd. Niet de aartsbisschop, maar de bisschop van Londen, Henri Compton, kroonde daarom de koning en de koningin. De stadhouder-koning zelf was ook niet onverdeeld blij met de kerkelijke rol als hoofd van de kerk, die niet strookte met zijn calvinistische opvattingen. De kroning werd daarom wel enigszins aangepast.

In de kroningsdienst van Willem III en Mary Stuart ontvingen zij een Bijbel, een nieuw ritueel, dat sindsdien deel uit maakt van de kroning van Engelse koningen. De tekst bij de overhandiging luidt: “this Book is the most valuable thing that the world affords. Here is wisdom; this is the royal Law; these are the lively Oracles of God“ .

Dit past bij de calvinistische traditie, waar de nadruk ligt op het zelf lezen van de bijbel en niet op het volgen van interpretaties van bisschoppen of koningen. Ondanks deze aanpassing vond William de ceremonie "Popish".

Christ Church

Groenburgwal 42

Christ Church in Amsterdam werd gesticht door de al eerder genoemde Schotse theoloog John Cockburn. Cockburn weigerde om in zijn Schotse parochie de proclamatie van het koningschap van Willem III en Mary Stuart II voor te lezen. Hij kreeg gevangenisstraf, vertrok vervolgens naar Londen en toen naar Frankrijk. Op beide plekken kreeg hij moeilijkheden vanwege zijn godsdienstige overtuigingen. Via Rotterdam kwam hij in Amsterdam terecht, waar hij in 1698 door de bisschop van Londen (de ook al eerder genoemde Henry Compton) tot English episcopal chaplain in Amsterdam werd benoemd. Hij bleef tot 1709 in Amsterdam.

De kerkdiensten van de English Episcopale Church of Amsterdam, i.e. Christ Church, werden meer dan een eeuw lang op verschillende, tijdelijke locaties in Amsterdam gehouden, maar in 1827 werd de huidige locatie op Groenburgwal 42 betrokken. Wie de kerkdeuren aan de Groenburgwal binnengaat, wacht echter een verrassing. Je komt niet zoals je zou verwachten in de kerk, maar in het voorportaal van het voormalige huis van Hendrick de Keyser. Hendrick de Keyser was vanaf 1595 stadsarchitect van Amsterdam. Zijn gebouwen zijn nog steeds gezichtsbepalend voor Amsterdam. Hij ontwierp onder andere de Westerkerk, de Zuiderkerk, en de Noorderkerk.

Na de dood van Hendrick de Keyser werd hier een nieuw complex gebouwd, waar onder andere de Lakenhal in gevestigd was. Daar werden stalen zwarte en blauwe wol gekeurd. Rembrandt schilderde er de Staalmeesters. Vanuit het voorportaal leidt een gangetje naar het daadwerkelijk kerkje in de voormalige Lakenhal (zie de foto bovenaan dit blog).

Het kleine kerkje heeft een aantal mooie gebrandschilderde ramen, waaronder een raam met stadhouder-koning Willem III en Mary Stuart II. Of John Cockburn daar blij mee zou zijn geweest?

Noten:

*Dit blog is een uitwerking van een korte tekst die ik schreef voor de Vriendenwandeling 2022 van Stadsherstel Amsterdam.

*De afscheiding van de rooms-katholieke kerk in 1534 was het initiatief van koning Hendrik VIII die wilde scheiden, iets wat de Paus niet toestond. Hendrik was zes keer getrouwd, hij scheidde twee keer (en liet ook twee van zijn vrouwen onthoofden).

Bronnen: Wikipedia, Christ Church, Stadsherstel Amsterdam, Paleis het Loo.

Een Brabantse jongen in Amsterdam

Thu, 05 May 2022 07:53:34 GMT

Een Brabantse jongen in Amsterdam

Het Oosterdok in 1904

Rederij

In 1887 kocht de 26-jarige Petrus Verschure een pand aan de Amstel en begon er een rederij. Amstel 30 kijkt uit op het water van de Amstel en de Kloveniersburgwal, waar rond 1900 ook veel andere rederijen gevestigd waren. Eerder vertrokken hier de beurtschippers met hun zeilschepen naar tal van bestemmingen. Inmiddels werd met stoomboten gevaren en na de aanleg van het Centraal Station vertrokken steeds meer schepen van de IJ-kades.

Amstel 30

Verschure, geboren in een katholiek gezin in Tilburg, had geen enkele ervaring met boten. Zijn vader was notaris, en na zijn middelbare opleiding had hij gewerkt bij familieleden, respectievelijk in een stoffenhandel en een margarinefabriek. Die fabriek was gevestigd in Rotterdam en het is waarschijnlijk dat hij daar hoorde dat de Amsterdamse rederij Kievits, die een nachtdienst onderhield met Rotterdam, te koop was.

Jacob Olie (1902). De Lemmerboot aan steiger 5 aan de De Ruijterkade.

Rederij Verschure en Co werd desondanks een succes, waarbij de focus van de jonge reder op samenwerking doorslaggevend was. Zo was zijn ‘Lemmerboot’ vanaf 1901 de schakel tussen het spoor in het westen van het land en de nieuwe tram tussen Lemmer (het knooppunt voor Noord-Nederland) en Joure. De Lemmerboot werd een begrip, in de Tweede Wereldoorlog werden Joodse kinderen hiermee naar Friesland gesmokkeld.

Een jaar nadat de Lemmerboot ging varen, in 1902, nam Verschure het initiatief tot een fusie met rederijen die in Noord-Holland, Friesland, Drenthe en Overijssel actief waren. Deze onderneming van 21 schepen werd de Verschure & Co.’s Algemeene Binnenlandsche Stoomvaartmaatschappij. De directie werd gevormd door Petrus Verschure en Jan Koppe, een ervaren investeerder en reder. De samenwerking met tram-, trein- en busmaatschappijen werd uitgebreid. De Algemeene Binnenlandsche Stoomvaartmaatschappij werd zo een van de grootste beurtvaartrederijen in Nederland.

Scheepswerf

Het onderhoud van 21 schepen was een nieuwe uitdaging:

‘De N.V. Verschure & Co’s Algemene Binnenlandse Stoomvaart Maatschappij onder Directie van o.a. de heer P. J. M. Verschure, had toen voor het onderhoud van haar schepen in het Oosterdok een drijvende werkplaats. Dit was een oude raderboot, waarin enige werktuigmachines, een klein kantoor en een magazijnruimte waren ondergebracht. Een oude petroleummotor dreef de werktuigen aan en er waren destijds iedere morgen heel wat kunstgrepen nodig om deze motor op gang te brengen'.

Midden jaren dertig: Scheepswerf Verschure aan het Motorkanaal (nu jachthaven)

In 1908 werd een eigen werf aan het Motorkanaal geopend, waar wat later ook schepen werden gebouwd: de N.V. Verschure & Co.’s Scheepswerf en Machinefabriek. Het was een conjunctuurgevoelig bedrijf, door de jaren heen varieerde het aantal werknemers sterk. In de tweede helft van de jaren dertig zorgde de levering van baggermaterieel voor de Zuiderzeewerken een tijd lang voor stabiliteit.

Amsterdammer

Petrus Verschure logende zijn katholieke afkomst niet: voor de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP) was hij lid van de gemeenteraad van Amsterdam en gedeputeerde van Noord-Holland. Maar Tilburg had hij achter zich gelaten, Amsterdam was zijn stad geworden. In een eulogie bij zijn dood in 1938 staat het zo:

Daarnaast gold zijn groote liefde Amsterdam, de stad met haar musea vol prachtige oude kunst, haar grachten en oude binnenstad vol druk rumoer, haar indrukwekkende historie en grooten dichter Vondel. Menigeen heeft door hem de schoonheid van Amsterdam leeren zien.

Noot: De rederij werd in 1942 verkocht, de scheepswerf ging in 1943 op in IHC-Holland.

Bronnen: https://www.geschiedenis-van-amsterdam-noord.nl/verschure-co/

https://werf-gusto.com/?page_id=24457

Wikipedia

Beeldbank Amsterdam

http://www.iisg.nl/ondernemers/pdf/pers-1525-01.pdf

Westeroord

Tue, 19 Apr 2022 10:30:48 GMT

Westeroord

Op deze oude luchtfoto is de voormalige Nieuwe Westerbegraafplaats (Westeroord) achter de Petroleumhaven goed te zien. De plek heeft zowel een verdrietige als een vrolijke rol gespeeld in het leven van de Jordaanbewoners.

De Nieuwe Westerbegraafplaats

Rond 1900 groeide, na twee eeuwen stilstand, Amsterdam weer. Er werden nieuwe wijken gebouwd, waaronder de Spaarndammerbuurt, net ten noorden van de Jordaan. Daar lag de Westerbegraafplaats, die echter voor de nieuwbouw moest wijken en in 1894 werd gesloten. Voortaan moesten de Jordanezen hun geliefden begraven op de Nieuwe Westerbegraafplaats, ver buiten de stad en meer dan drie kwartier lopen. Het was een emotionele aanslag op de Jordaanbewoners. Zij wilden hun overleden dierbaren, en zeker de gestorven kinderen, dichtbij houden. En de kindersterfte in Amsterdam was hoog, in 1900 stierf 20% van de kinderen voordat ze 6 jaar waren. In de Jordaan lag dat percentage zeker nog hoger.

Niet alleen de Jordaanbewoners waren ontevreden over de ligging van de nieuwe begraafplaats. Ook de aansprekers (uitvaartverzorgers) die met de begrafenisstoet mee moesten lopen, vonden de afstand tot de stad veel te groot. Zij namen het initiatief voor de aanleg van de begraafplaats Vredenhof dicht bij de rand van de stad, die in 1897 werd geopend. Vanaf dat moment werden op de Nieuwe Westerbegraafplaats alleen nog ‘gemeentelijken’ begraven: ongeïdentificeerde drenkelingen, zelfmoordenaars, en mensen die ‘van den arme’ werden begraven. De begraafplaats werd in 1917 gesloten.

C.J. Petronella van Asperen van de Velde

Caroline Petronella van Asperen van de Velde was van 1912 tot 1935 directrice van buurthuis Ons Huis in de Jordaan (nu Hotel Mercier). Van Asperen was onderwijzeres en secretaresse van de grote Nationale Tentoonstelling Vrouwenarbeid (1898) geweest, ging vervolgens naar de School voor Maatschappelijke Werk en volgde colleges sociologie en economie. In 1903 begon ze in Ons Huis als secretaresse en vervolgens werd ze adjunct-directrice. Met succes, want in 1912 was het bestuur unaniem van mening dat zij de vertrekkende directeur moest opvolgen. Bovendien werd ze ook penningmeester van het bestuur. Het bestuur was zich wel bewust van zijn ongebruikelijke keuze voor een vrouw en gaf de suggestie mee om grote publieke bijeenkomsten door een man te laten voorzitten. Of Van Asperen die suggestie heeft opgevolgd weet ik niet, maar ik betwijfel het. Zij bleek al snel haar vrouw te kunnen staan. Ons Huis groeide in het tijdperk van Juffrouw van Asperen van één buurthuis naar een onderneming met meer dan tien dependances, die allemaal onder de eindverantwoordelijk van Van Asperen vielen. Van voor het jeugdwerk bestemde gemeentelijke subsidiegelden ging jaarlijks 70% of meer naar Ons Huis.

Vacantieschool

Al kort na de oprichting in 1892 was Ons Huis op zoek gegaan naar –tijdelijke -plaatsen in de buurt, waar kinderen veilig konden spelen. In 1906 kwam er ruimte naast Ons Huis in de Rozenstraat voor een eigen speelplaats (nu de tuin van Hotel Mercier). Direct in haar eerste jaar als directrice organiseerde Van Asperen in de schoolvakanties daar een spelprogramma voor de kinderen uit de buurt. Ze noemde het de Vacantieschool. Het werd een enorm succes, maar noodzaakte Van Asperen ook om uit te zien naar– alweer tijdelijke- plekken in de stad waar ook Vacantiescholen konden worden georganiseerd, zoals de Tolhuistuin en Frankendael.

De definitieve oplossing kwam in 1922. Van Asperen schrijft in haar memoires:

’Ik herinner mij als den dag van gisteren mijn eerste bezoek aan de voormalige Nieuwe Westerbegraafplaats (…) geëscorteerd door een ambtenaar (…). Lange, breede lanen, groote grasvelden, hoog geboomte, bloeiende heesters, - als een oase lag het daar in den Amsterdamschen polder, achter de Petroleumhaven. Het stukje, dat inderdaad begraafplaats mocht genoemd worden, lag volkomen geïsoleerd en kan reedelijk buiten gebruik blijven’.

Om de associatie met de voormalige begraafplaats te voorkomen bedacht Van Asperen de naam Westeroord. Het terrein werd in gebruik genomen op Hemelvaartsdag 1922. Het jaarlijkse lentefeest van Ons Huis kon nu met alle afdelingen samen worden gevierd. Om 8 uur ’s-ochtends verzamelden zich uit alle delen van de stad 80 vrachtwagens vol met kinderen, allemaal versiert met bloemen. Aangekomen werd de meidans gedanst, gevolgd door andere reidansen. Ook was er een poppenkast en voor ieder kind een krentenbol en limonade.

In de jaren die volgden liepen de kinderen in vakanties in optocht naar de De Ruijterkade waar de Zaansche boot vertrok die hen afzette in de Petroleumhaven. Eenmaal werd in de Jordaan nepnieuws verspreid: ‘de boot f’n ’t Ons Huis is gesonke – driehonderd kinderen ferdronke en juffrouw f’n Espere ook’ . Tientallen ouders kwamen hollend, fietsend of zelfs met een taxi naar Westeroord. Het was vals alarm. Bij de thuisreis stonden drommen Jordanezen op De Ruijterkade te wachten en de wandeling terug naar Ons Huis werd een triomftocht. Van Asperen, zo werd geconcludeerd ‘siet er niks fersope uit’ .

In de loop van de jaren hebben – dankzij Van Asperen - duizenden kinderen vakantie gevierd op Westeroord. Met de pensionering van Caroline van Asperen in 1935 kwam voor Ons Huis een einde aan een tijdperk. Westeroord bleef tot 1951 in gebruik.

Bronnen:

C.P. van Asperen v.d. Velde (1943), Jordaanherinneringen.

Ons Huis, Honderd jaar buurthuiswerk in Amsterdam (1992).

Algemeen Handelsblad, 1917.

De Groene Amsterdammer (1922) http://historisch.groene.nl/nummer/1922-06-03/pagina/5#4/-4.48/-104.15

Statistisch Jaarboek der Gemeente Amsterdam, 1900.

Amsterdam op de Kaart, https://020apps.nl/blog/2015/06/van-begraafplaats-tot-vakantieschool/

Jurriaan en Christiaan Andriessen

Thu, 31 Mar 2022 11:57:30 GMT

Jurriaan en Christiaan Andriessen

Toen Prinses Beatrix in 1959 Kasteel Drakensteyn kocht liet ze het op doek geschilderde behang uit 1780 weghalen. Het werd opgeslagen bij haar ouders op zolder en tien jaar later verkocht aan Museum van Loon in Amsterdam. In de Drakensteynkamer van het museum is het behang -zes mediterrane zeegezichten – sindsdien te zien. Een paar jaar geleden is het zorgvuldig gerestaureerd. Het behangsel is het werk van Jurriaan Andriessen (1742-1819).

Jurriaan Andriessen
Jurriaan was een gewaardeerde schilder. Hij werd in 1766 lid van het Sint-Lucasgilde en kreeg in 1773 de eerste prijs van de Stadstekenacademie. Hoewel hij ook ander werk heeft gemaakt, is hij vooral bekend als behangselschilder. Er zijn meer dan 200 getekende behangselontwerpen van hem bekend, maar er zijn slechts een paar daadwerkelijke behangsels overgebleven. Het behangsel in Museum van Loon is het enige werk van de schilder dat in een publiek toegankelijke ruimte te zien is.

Het atelier van Jurriaan Andriessen was een familiebedrijf, zowel zijn broer Anthonie Andriessen als zijn zoon Christiaan Andriessen (1775 - 1846) waren er bij betrokken. Bovendien had Andriessen bij het gilde het recht gekocht voor twee leerlingenplaatsen. Die leerlingen waren gemiddeld drie jaar bij hem werkzaam. In de loop van de tijd kunnen er twintig van hen in het atelier zijn opgeleid en meegewerkt hebben aan opdrachten.

Dat Jurriaan Andriessen een gerenommeerd kunstenaar was blijkt ook uit zijn benoeming in 1794 als één van de drie jongste directeuren van het zeskoppige bestuur van Stadstekenacademie.

De Stadstekenacademie was tot 1767 gevestigd in de Leidsepoort boven het Corps de Garde en verhuisde vervolgens naar enkele ruimtes in het toenmalige stadhuis. Toen in 1808 Lodewijk Napoleon het stadhuis opeiste als Paleis op de Dam, vond de Stadstekenacademie onderdak in een pand in de Raamstraat.

Jurriaan gaf er les en in 1809 schreef hij de redevoering voor de jaarlijkse prijsuitreiking (de prijs die hij eerder zelf had ontvangen). De titel van de op didactiek toegespitste lezing luidde: Over de natuurlijke Aanleg ende vermogens van den Mensch, toegepast op zijne vatbaarheid van de beeldende kunsten; met aanwijzing tevens van de eenvoudigste middelen om zich in de Teekenkunst te bekwamen.

Naast dit directeurschap was Andriessen vanaf 1797 ook overman van het Sint Lucasgilde. Ook deze benoeming was een blijk van vertrouwen in zijn kunnen: de positie van de gilden kwam in de Franse tijd ter discussie te staan.

De tekeningen van Christiaan

Aan het einde van de 18 ^e eeuw stond Andriessen op het toppunt van zijn roem. Toen begon de belangstelling voor beschilderd behang terug te lopen en - tot overmaat van ramp – kreeg Jurriaan in 1799 een attaque en raakte deels verlamd. Ook zijn spraak werd aangetast. Het raakte het bedrijf en het gezin. In 1805 verhuisde de familie naar een ruimer huis aan Amstel 95, om meer werkzaamheden aan huis te kunnen doen. In de drie daaropvolgende jaren heeft zoon Christiaan een fantastische serie tekeningen (meer dan 700) gemaakt van het leven aan Amstel 95. De beginfoto van dit blog laat staand Jurriaan zien in kamerjas en huismuts terwijl hij een tekening van Christiaan bekijkt.

Om de financiële zorgen te lijf te gaan, werden nevenwerkzaamheden belangrijker, zoals het schilderen van historische voorstellingen en het maken van decors voor de stadsschouwburg, toen nog aan gevestigd aan de Keizersgracht. Ook maakte het atelier tijdens het koningschap van Lodewijk Napoleon (1806-1810) feestdecoraties.

Zoon Christiaan gaf lessen aan particulieren en aan een meisjesschool in Weesp. En vader en zoon begonnen een tekenacademie aan huis waar naar vrouwelijk naakt kon worden getekend en geschilderd. Zo bood deze private tekenacademie een aanvulling op de Stadstekenacademie waar alleen mannelijk naakt kon worden getekend.

Jurriaan overleed in 1819; Christiaan in 1846, na zijn dood werd het bedrijf opgeheven. De tekeningen waren bedoeld voor familie en vrienden en zijn tot rond 1900 in de familie gebleven.

Noot: De Stadstekenacademie werd in 1718 opgericht als de Oefenschool der Tekenkunst. Na een roerige tijd met ruzies werd in 1750 een nieuwe start gemaakt. De Stadstekenacademie was de voorloper van de Koninklijke Academie (1822) en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten (1870).

Bronnen:

R. Harmanni (1997), Jurriaan Andriessen, behangselschilder. Proefschrift Leiden. https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/search?type=dismax&f%5B0%5D=mods_name_AuthorRole_namePart_custom_ms%3AHarmanni%2C%5C%20R .

De wereld van Christiaan Andriessen, Amsterdamse dagboektekeningen (2008-2009), Stadsarchief Amsterdam.

Afbeeldingen: Beeldbank Amsterdam, Museum van Loon: https://www.museumvanloon.nl/

’t Binnenhuis

Fri, 18 Mar 2022 13:16:07 GMT

’t Binnenhuis

In 1900 richtten H.P. Berlage (architect), Jac. van den Bosch (meubelontwerper) en Willem Hoeker (zilversmid) verkooplokaal ‘t Binnenhuis op. Het doel ervan was een plek voor Amsterdamse kunstenaars te creëren waar hedendaagse gebruiksvoorwerpen konden worden verkocht.

‘t Binnenhuis begon aan het Rokin. Bij de opening was er werk te zien van Berlage en Van den Bosch, die de drijvende krachten achter ‘t Binnenhuis zouden worden, maar ook van bijvoorbeeld de architecten De Bazel en Cuypers, beeldhouwer Mendes da Costa en diverse anderen, waaronder metaalbewerkers, batikontwerpers en glazeniers. Het werk was te koop, daarnaast was het mogelijk om in opdracht meubilair en andere voorwerpen te laten maken. De opening was een groot succes en kreeg veel aandacht in de kranten.

’t Binnenhuis is belangrijk geweest voor de verspreiding van de Nieuwe Kunst (de Nederlandse variant van Art Nouveau). Het had een missie want, zo vond Berlage, ‘Bekijken we het binnenste van onze woningen, dan is het toch eigenlijk tuig, wat wij huisraad noemen. Geen stoel, geen tafel, geen kopje zelfs, dat ook maar eenigszins bevredigt.’

De meeste huizen waren vol en donker, met veel gordijnen, draperieën, kwasten en franjes, er stonden versierde plantenbakken en er werd ruimschoots gebruik gemaakt van bloemmotieven.

De gebruiksvoorwerpen die werden verkocht door ‘t Binnenhuis moesten functioneel, goed ontworpen en van goede kwaliteit zijn. De constructie van de voorwerpen was belangrijk en werd vaak benadrukt door de decoratie. Deze uitgangspunten leidden ertoe dat gedurende het hele bestaan van ’t Binnenhuis (1900-1929) er voortdurend een spanning was tussen het ideaal en de werkelijkheid: namelijk dat de meeste gebruiksvoorwerpen die gemaakt en verkocht werden te prijzig waren voor veel mensen. Hoewel het ideaal was ‘ leveren van meer- zowel als min kostbare meubilering’ was de praktijk anders.

In 1907 verhuisde ’t Binnenhuis naar een groot nieuw pand aan de Raadhuisstraat 46-50, met net onder het dak - nog steeds - een tegelplateau met de naam van de onderneming (zie de afbeelding bovenaan). Het pand werd gefinancierd door belegger Carel Henny en Berlage. Berlage had eerder voor Henny een huis en het interieur voor dat huis ontworpen. Van den Bosch werd mededirecteur. Willem Hoeker was inmiddels na een ruzie opgestapt.

Directiekamer Beurs van Berlage

Berlage was ondertussen een bekende architect geworden. In de Amsterdamse openbare ruimte waren verschillende gebouwen van hem te zien, met de in 1903 voltooide Beurs als hoogtepunt. Jac van den Bossch werkte voor hij betrokken raakte bij ’t Binnenhuis bij Tegelfabriek Holland N.V. In de portieken van onder andere Amsterdam-Zuid is nog steeds tegelwerk van hem te zien. Ook ontwierp hij interieurs voor openbare gebouwen, bijvoorbeeld voor het door Gerrit van Arkel ontworpen Café de Kroon aan het Rembrandtplein.

In 1913 ging Berlage exclusief voor de familie Kröller-Müller werken. Van den Bosch werd de enige directeur en hoofdontwerper van ’t Binnenhuis. Het leeuwendeel van de producten die ‘t Binnenhuis leverde staan dan ook op zijn naam: 2343 opdracht nummers. Daarna volgt H.P. Berlage met 371 nummers, de bijdragen van anderen blijven allemaal onder de 70 nummers.

Het einde van het ‘t Binnenhuis

In de jaren twintig werd de economische crisis voelbaar. Bestellingen bleven uit. Van den Bosch zag zich in 1922 gedwongen het prachtige pand aan de Raadhuisstraat te verlaten. Na enkele verhuizingen werd in 1929 ‘t Binnenhuis geliquideerd.

Noot: Onder andere het Stedelijk Museum in Amsterdam, het Drents Museum in Assen, en het Kunstmuseum in Den Haag hebben werk van ’t Binnenhuis.

Bronnen:

Vereniging Vrienden Nieuwe Kunst 1900, https://www.vvnk.nl/

Anne-Claire Verham (2019), https://www.historamarond1900.nl/maatschappij/volksopvoeding/interieur

Marjan Boot (1976), Klandizie van ’t Binnenhuis, https://www.designhistory.nl/2016/klandizie-van-t-binnenhuis/

Max Put (2020), Art Nouveau in Amsterdam, 1895-1910

Judith Leyster: ‘Met de mannen egaal in de kunst’

Tue, 01 Mar 2022 13:52:09 GMT

Judith Leyster: ‘Met de mannen egaal in de kunst’

Op 8 maart 2021 (internationale vrouwendag) presenteerde het Rijksmuseum voor het eerst werk van vrouwelijke kunstenaars in de Eregalerij. Schilderijen van Judith Leyster, Gesina ter Borch en Rachel Ruysch zijn er nu permanent te zien. Het schilderij De Serenade (1629) van Judith Leyster is het oudste van de drie werken. Leyster was een van de bekendste vrouwelijke kunstenaars van de Gouden Eeuw.

Haarlem: Een jonge zelfstandige schilder met een eigen atelier

Judith Leyster, waarschijnlijk een leerling van Frans de Grebber en Frans Hals, schilderde haar meeste werken tussen 1629 en 1635 in Haarlem. In 1633 werd ze, 24 jaar oud, lid van het Haarlemse Sint-Lucasgilde. Daarmee werd zij de enige vrouwelijke meesterschilder van de 17 ^e -eeuw. Haar zelfportret (zie hieronder) is vermoedelijk het meesterstuk dat zij schilderde om tot het gilde te worden toegelaten. Meesterschilder Leyster opende een eigen atelier waar zij ook leerlingen opleidde. Een 17 ^e -eeuwse kroniekschrijver noemde haar “met de mannen egaal in de kunst”.

Zelfportret 1630

Haar zelfportret wordt gezien als een voorbeeld van assertiviteit. Met de grote hoeveelheid penselen in haar linkerhand benadrukt Leyster in dit portret haar vakkennis. Anders dan andere vrouwelijke schilders, die vooral gedetailleerde stillevens maakten, schilderde Leyster het dagelijks leven met een ‘losse’ schildertechniek.

Leyster signeerde haar werk met JL, versiert met een leid-ster.

Amsterdam: Echtgenote, moeder en zakenvrouw

In 1636 trouwde Judith Leyster met schilder Jan Miense Molenaer’, die ook wordt beschouwd als een leerling van Frans Hals. Het paar verhuisde naar Amsterdam, waar zij twaalf jaar lang, van 1637 tot 1648 woonden. Eerst een paar jaar in de Gasthuismolensteeg, vanaf 1640 in de Kalverstraat ‘daer 't horologie in de gevel staet’ en tenslotte ‘ bij de Heybrugge’ in de Dubbeleworststeeg. In Amsterdam kreeg zij vier van haar vijf kinderen. Slechts twee kinderen zouden volwassen worden.

Uit haar Amsterdamse tijd is slechts één werk bekend: een aquarel van een tulp. Mogelijk heeft ze wel meer werk gemaakt, maar niet onder haar eigen naam. Toen na de dood van Jan Miense Molenaer de inboedel werd geïnventariseerd, bevonden zich onder de schilderijen bijvoorbeeld ook enkele werken van ‘juffr. Molenaer’ . Wel duidelijk is dat zij, met haar ‘goed en cloeck verstand’ , in deze Amsterdamse tijd met succes de zakelijke kant van het atelier, waaronder de verkoop van schilderijen, organiseerde.

Tulpenaquarel ‘de vroege Brabantsson’, 1643

In Amsterdam is de brug over de Boerenwetering, naast het Rijksmuseum, naar Judith Leyster vernoemd.

Een tweede zelfportret

In 1648 verhuisde het gezin naar Haarlem en Heemstede. Haarlem was vooral de werkplaats, het gezin woonde in het landelijke Heemstede. Uit deze periode zijn een paar werken van Judith bekend, waaronder een tweede zelfportret.

Zelfportret 1653

Judith Leyster overleed in 1660 in Heemstede.

Bronnen:

http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1780-1830/DVN/lemmata/data/Leyster , Mauritshuis, DBNL, RKD

De erfenis van Agneta Deutz

Sat, 12 Feb 2022 12:24:29 GMT

De erfenis van Agneta Deutz

Deze gevelsteen op Kerkstraat 190 geeft een mooi beeld van het Deutzenhofje, waarvan Kerkstraat 184-198 deel uitmaken. Het hofje is in 1695 gebouwd uit de nalatenschap van Agneta Deutz. De gevelsteen laat de achterzijde van het hofje zien. De imposante ingang tot het – helaas niet toegankelijke - hofje is aan de Prinsengrachtzijde. Boven de poort daar staat ‘Den armen tot een troost, tot voorbeeld aan den rijken’ . De hofjeswoningen aan de Kerkstraat waren bestemd voor verarmde vrouwelijke familieleden van Agneta en voor dienstboden van haar familie. Vandaag de dag wordt het hofje nog steeds bewoond door oudere dames.

Het Deutzenhofje aan de Prinsengracht met in het midden het poortgebouw (foto: Stadsherstel)

Veel panden in de Kerkstraat maakten deel uit van de bewoning aan de naastliggende Prinsengracht en Keizersgracht. De Kerkstraat is namelijk aangelegd om de grachtenhuizen een achteringang te verschaffen, waar men bijvoorbeeld een koetshuis kon bouwen. In delen van de straat zie je de hoge deuren van de koetshuizen nog terug.

Dat de huizen 184-198 aan de Kerkstraat deel uitmaken van de veel rijkere bebouwing aan de Prinsengracht, blijkt ook uit het feit dat ze van meet af aan riolering hadden die loosde op de Prinsengracht. De bewoners waren dus niet afhankelijk van de Boldootwagen . Voordat de panden in de vorige eeuw werden gerestaureerd werkte dit systeem overigens niet geheel feilloos en kon het in de huizen flink stinken.

A gneta Deutz (Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Agneta werd geboren in een rijke Amsterdamse familie en groeide op in een gezin met 9 kinderen in het statige huis de Star aan Keizersgracht 121. Toen ze trouwde verhuisde ze naar Delft. Ze kreeg twee zoons uit twee huwelijken. Na het overlijden van haar tweede echtgenoot verhuisde ze terug naar de Star. Het grootste deel van haar erfenis is naar het hofje gegaan.

Haar oudste zoon erfde alleen zijn legitieme aandeel (een-derde), met hem had ze hooglopende ruzies over zijn “woest leven en woedende conduyte (gedrag)” . Volgens een door Agneta op onderzoek uitgestuurde notaris was hij het criminele pad op gegaan en hoopte zoonlief “dat sij in de hel lagh en brande ende dat de duyvele haer door de hel met de haerlocken sleepte” . Haar jongste zoon overleed voor Agneta. Agneta kocht de grond van het hofje en legde vast dat twee-derde deel van haar erfenis bestemd was voor “het stighten, opbouwen en onderhouden van een pieus hofje binnen dese stadt Amsterdam, twelck het Deutz Hoffje genaemt sal werden, omme van tijdt tot tijdt bewoont te werden bij sodanige behoeftige vrouwspersonen van de ware Gereformeerde religie ende daer van professie” .

De huizen aan de Kerkstraat zijn nu in het bezit van Stadsherstel Amsterdam, met uitzondering van nr. 190 dat eigendom is van het Deutzenhofje. De halsgevels op de panden 194-198 zijn deels afkomstig van de monumentenwerf in Duivendrecht, waar historisch materiaal wordt bewaard voor hergebruik.

Noot: De eerste aanzet voor dit blog was een korte tekst die ik schreef voor de Vriendenwandeling 2021 van Stadsherstel Amsterdam.

Fotografie Koene & Büttinghausen

Mon, 31 Jan 2022 09:27:53 GMT

Fotografie Koene & Büttinghausen

Het was verrassend en ook troostend: een beeltenis hebben van je ouders, kinderen of andere geliefden als je niet bij hen kon zijn. In de tweede helft van de 19-eeuw werd dat technisch mogelijk. Portretfotograaf werd een nieuw en populair beroep. Cornelis Koene en Joseph Büttinghausen waren twee van deze fotografen. Hun onderneming had naast Amsterdam ook een vestiging in Batavia.

Zolderateliers

In 1884 kocht Cor Koene het pand Herengracht 150, gelegen op de hoek met de Leliegracht. Het 17e-eeuwse pand was toen al eens ingrijpend verbouwd. De trapgevel was vervangen door een moderne halsgevel en onder de oorspronkelijke balkenplafonds waren nieuwe plafonds aangebracht. Dat laatste zou bij een renovatie in de vorige eeuw tot een verrassing leiden: de 17 ^e -eeuwse balkenplafonds bleken prachtig versierd te zijn. De veranderingen die Cor Koene aanbracht waren van een andere orde: hij liet aan de Leliegrachtzijde een zolderatelier met balkon bouwen om voldoende licht te hebben voor het maken van foto’s. En in 1887 ging hij een samenwerkingsverband aan met zijn zwager Joseph Büttinghausen.

Joseph kwam uit een fotografengezin. Het oudste nog bestaande zolderatelier in Amsterdam (uit 1879) aan het Singel 512 was van zijn vader Max. Max zou later, rond 1900, door architect Gerrit van Arkel ook het mooie pand Spui 15 laten bouwen, dat ook weer voorzien was van een zolderatelier. Zijn naam staat daar nog steeds voluit op de gevel.

Links Singel 512, rechts Spui 15

Fotografie Koene & Büttinghausen: Amsterdam en Batavia

Fotografie Koene & Büttinghausen werd een gerenommeerd fotoatelier. Terwijl Joseph Büttinghausen het Amsterdamse atelier leidde, vertrok Cor Koene in 1887 naar Batavia en opende daar onder de naam Koene & Co een tweede atelier. Dat atelier was gevestigd in een zijstraat van de Paser Baru, het oudste winkelcentrum van Batavia. Cor trouwde in Batavia de Indische Sophie Emelia Heaviside. In de Bataafse kranten maakte hij regelmatig reclame, waarin hij bijvoorbeeld nieuwe ontwikkelingen in de fotografie aankondigde. Na 1900 maakte hij bovendien nadrukkelijk reclame voor kinderfoto’s die ook bij de cliënten thuis konden worden gemaakt.

Koene & Co, Batavia

Bekende klanten

Onder de vele gefotografeerden in Amsterdam waren bijvoorbeeld de schilder en directeur van de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten August Allebe, de actrice Theo Mann-Bouwmeester, naar wie de Theo d'Or prijs en de Theo Mann-Bouwmeesterring zijn genoemd, en de ondernemer en filantroop Willem Spakler.

August Allebe, Theo Mann-Bouwmeester, Willem Spakler

Dat de twee locaties elkaar versterkten blijkt misschien wel het duidelijkst uit de foto’s die ze maakten van Rudolph MacLeod en Margaretha Zelle (beter bekend als Mata Hari).

Koene & Büttinghausen waren de officiële fotografen van hun huwelijk in 1895 in Amsterdam. Het echtpaar vertrok in 1897 naar Batavia, waar Koene & Co diverse foto’s van het stel maakte. Zelle werd hier ook lid van een lokale dansgroep, waar ze voor het eerst de (Maleise) artiestennaam Mata Hari gebruikte.

Cor Koene overleed, op verlof in Nederland, in 1909. Joseph Büttinghausen hief Koene & Büttinghausen in 1920 op en vertrok uit Amsterdam. Koene & Co in Batavia werd, voor zover na te gaan, in 1924 gesloten.

Bronnen: onder andere Delpher (Het Geheugen), RDK, Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB), Angela Dekker en Jessica Voeten, Paarden, Koetsier…alles is weg (Groene Amsterdammer, 2017).

Naatje

Wed, 19 Jan 2022 09:32:51 GMT

Naatje

Ze staat op de Bullebaksluis rustig uit te kijken over de Singelgracht: Nieuwe Naatje. Ik ga wel eens even op het bankje naast haar zitten. Ze is in 1975 gemaakt door beeldhouwer Hanna Mobach en staat sinds 2005 op deze plek.

Nieuwe Naatje is een eerbetoon aan het beeld De Eendracht, dat de bekroning vormde van het 'Monument ter herinnering aan den volksgeest van 1830-1831' dat van 1856 tot 1914 op de Dam heeft gestaan. Het monument was zeventien meter hoog en bestond uit verschillende achtkantige en vierkante brokken. Bovenop stond, bijna vier meter hoog, De Eendracht, beter bekend als Naatje. Het monument werd gemaakt door - opmerkelijk – de Belgische beeldhouwer Louis Royer.

Met Naatje ging het van meet af aan mis en juist daardoor trok ze de aandacht. Het leverde zelfs de uitdrukking ‘Het is naatje’ op: ‘het is helemaal niets, waardeloos, een mislukking, een afgang …’

Het idee voor het monument was al wat vreemd: het was een eerbetoon aan een 25 jaar eerder mislukte veldtocht. Weliswaar verliep deze Tiendaagse Veldtocht, bedoeld om de rebellerende Belgen tot de orde te roepen, aanvankelijk voorspoedig. Maar toen Frankrijk dreigde zich in het conflict te mengen, werd de veldtocht beëindigd. België werd een zelfstandige staat.

Toch kwam het monument er en zou plechtig worden onthuld in aanwezigheid van koning Willem III, de kleinzoon van de hoofdveldmaarschalk in 1830, Koning Willem I. Dat ging mis, de harde wind blies het doek voortijdig weg. Daarna werd het niet beter. Vorst en regen deden hun werk. In de eerste strenge winter vroor Naatje’s neus eraf. Haar hoofd werd afgezaagd om het te kunnen restaureren en werd vervolgens teruggeschroefd. In 1907 viel haar rechterarm eraf en werd niet vervangen. Haar voorhoofd, wangen en kuiten waren intussen ook ernstig aangetast door het weer.

In 1914 kwam het einde voor het monument. Dat gebeurde niet ongemerkt. Haar afscheid werd bezongen in het lied ‘Het verdwijnen van Naatje van den Dam' .

De Dam werd heringericht en de tramrails werden verlegd. Het refrein van het lied was dan ook ‘Nu gaat Naaije treurig heen / O, noje le heine, ze moet verdwijnen / Nu gaat Naatje van de dam / Ze moet verdwijnen voor de elec-te-ri-sche tram’ . Zoals in het lied ook wordt vermeld, werd de onttakelde Naatje overgebracht naar het Stedelijk Museum.

Wat er vervolgens met Naatje is gebeurd, is een raadsel. In de oorlogsjaren overwoog de NSB Naatje weer een publieke plek te geven, in een poging om een oud-Hollandse geschiedenis te laten herleven. Naatje was echter niet te vinden. Willem Sandberg, directeur van het Stedelijk vertelde later dat hij het hoofd van Naatje in de tuin van het museum had begraven. Of dat waar is, zullen we waarschijnlijk nooit weten, maar het is niet ondenkbaar. Sandberg was verzetsman en heeft in de oorlog verscheidene kunstwerken in veiligheid gebracht. Toen tien jaar geleden de tuin van het Stedelijk Museum werd afgegraven om plaats te maken voor de badkuip (de nieuwe uitbouw) werd dit verhaal weer actueel, maar Naatjes hoofd is helaas niet gevonden.

Naatje werd niet vergeten

In 1950 bestond de Kalverstraat 500 jaar en om dat te vieren werd op de Dam een historisch stadje gebouwd: Damstad. Ook Naatje gaf acte te presence, welkom geheten door schrijver Simon Carmiggelt. En in 1959 poseerde actrice Connie Stewart op de Dam als Naatje ter gelegenheid van de Dam tot Dam race.

Bij het 700-jarig bestaan van Amsterdam, in 1975, werd – alweer – een historische stadje gebouwd, ditmaal in de RAI. Ook hier was Naatje duidelijk aanwezig. Tijdens dit festijn werd ook Nieuwe Naatje onthuld. Ze kreeg een plek in de Wijde Kapelsteeg, bij het Rokin. Vanwege de aanleg van de metro verhuisde ze later naar de Bullebaksluis.

Over drie jaar is het Amsterdam 750 jubileum , het zou toch leuk zijn als Naatje daar weer een rol bij zou kunnen spelen …

Bronnen voor dit blog waren onder andere Buitenbeeld, Wikipedia en het Stadsarchief Amsterdam.

Aagje Deken en d’ Oranjeappel

Thu, 06 Jan 2022 11:34:10 GMT

Aagje Deken en d’ Oranjeappel

Boven een smal poortje in de Huidenstraat nr.2 bevindt zich een kopie van deze gevelsteen. Het poortje gaf toegang tot Weeshuis d’ Oranjeappel, waar de schrijfster Aagje Deken in de 18 ^e -eeuw opgroeide. Ze woonde er van haar vierde tot haar vijfentwintigste.

Agatha Pieters Deken is bekend geworden als co-auteur van Betje Wolff met wie ze 27 jaar lang, van 1777 tot haar dood in 1804, het leven deelde. De geschriften van de twee vrouwen zijn kritisch en scherp. Ze portretteerden en becommentarieerden de zeden van de burgerij van hun tijd, en de consequenties daarvan voor vrouwen. Vooral hun boek Sara Burgerhart is bekend geworden. De publicaties van Aagje en Betje weerspiegelen hun verlichte opvattingen over godsdienst en een representatieve volksvertegenwoordiging. Ze waren openlijk op de hand van de patriotten, die af wilden van het bestuur van vroedschappen, geleid door enkele rijke regentenfamilies.

Hoe kwam het dat deze vrouwen niet alleen hun eigen mening vormden, maar deze ook nog zonder schroom uitdroegen?

Van Betje Wolff is bekend dat ze in het burgerlijke gezin waarin ze opgroeide werd verwend. Ze was de enige dochter die in leven bleef en had een zwakke gezondheid. Na haar dertiende, toen haar moeder overleed, kon ze helemaal haar eigen gang kon gaan. Op haar zestiende liet ze zich schaken door vaandrig Gargon, een escapade die haar reputatie geen goed deed. Haar schrijven leidde tot een correspondentie met de 31 jaar oudere dominee Wolff. Een maand na een bezoek van de dominee trouwde Betje, dan 21 jaar oud, hem. Over de verhouding tussen het paar en de vrouwenvriendschappen van Betje tijdens haar huwelijk is veel geschreven, maar het blijft bij speculaties. Tijdens haar huwelijk schreef Wolff vooral gedichten, waarbij ze de polemiek niet meed. Een jaar voor de dood van haar echtgenoot kwam ze in contact met Aagje Deken.

Aagje groeide op in het Amsterdamse Weeshuis ‘d Oranjeappel. De weinige familieleden die ze had konden of wilden haar na de dood van haar ouders niet in huis nemen. Daarom werd de vierjarige Aagje op 10 februari 1746 op verzoek van haar oom en voogd Gerbrand Deken en haar grootmoeder Antje Pieters Brak ondergebracht in het deftige collegianten-weeshuis. Het entreegeld was f 500,-.

Weeshuis ‘d Oranjeappel

Aagje woonde meer dan 20 jaar, tot haar 25, in Weeshuis d' Oranjeappel. Het weeshuis was een initiatief van de zogeheten collegianten, protestanten die buiten de kerk om godsdienstige bijeenkomsten organiseerden. Ze beoogden een plek te bieden waar alle protestanten zich thuis zouden voelen, ondogmatisch en met een vrijheid van denken. De collegianten ontleende hun naam aan de colleges of huisbijeenkomsten, waar zij elkaar op geregelde tijden ontmoetten, zonder dat een dominee de leiding had.

Zij beoefenden naast vroomheid ook de praktische naastenliefde, zoals armen- en wezenzorg.
In 1675 huurden ze een woning aan de Keizersgracht en begonnen daar een weeshuis. Vijf jaar later kochten ze een tweede pand aan de Herengracht, dat ook een toegang had aan de Huidenstraat. Het huis aan de Herengracht werd verhuurd. Het weeshuis nam de tuin (die grensde aan het pand aan de Keizersgracht) en de toegang aan de Huidenstraat in gebruik. In die tuin bouwden ze een nieuw meisjesweeshuis (het Dogtershuis), zodat het oude weeshuis alleen voor jongens ingericht kon worden. De gang in de Huidenstraat kreeg een poort met daarin een gevelsteen met de naam van het weeshuis: d’Oranje Appel.

Opvoeding

D' Oranje Appel was geen gewoon weeshuis . Er woonden gedurende de 18 ^e -eeuw gemiddeld 35 weeskinderen, die een goede, verlichte opvoeding kregen. De jongens volgden het normale dagonderwijs aan een van de Amsterdamse scholen. Daarna leerden ze bij een meester een ambacht.

De meisjes bleven het grootste deel van de tijd intern. Overdag leerden zij lezen, naaien en breien van de ziekenmoeder of van de naaimatres. 's Avonds kregen ze onderricht in de schrijfkunst van een speciaal daartoe aangestelde schrijfmeester. Daarbij konden ze ook de kleine huisbibliotheek van het weeshuis raadplegen. Aagje schreef in het weeshuis onder andere gedichten voor huisgenootjes en vriendinnen. Daarnaast werd er aandacht besteed aan de godsdienstige vorming. De regenten van het weeshuis waren actief betrokken bij de avondlessen. Een van hen was Jan Wagenaar, bekend geworden door zijn 24-delige uitgave ‘Vaderlandsche Historie vervattende de geschiedenissen der nu Vereenigde Nederlanden’ . Jan Wagenaar was actief als vermaner bij de collegianten, dat wil zeggen dat hij als leek de bijeenkomsten leidden. Daarnaast was hij ook een fervent patriot: het Pachteroproer inspireerde hem tot het schrijven en uitgeven (anoniem) van het weekblad De Patriot. Hij gaf in ieder geval les aan de jongens van het weeshuis. Of Aagje les van hem heeft gehad weet ik niet, maar zijn activiteiten laten wel iets zien van de maatschappelijke opvattingen in de omgeving waar Aagje opgroeide.

Aagje zelf schreef op latere leeftijd over haar opvoeding in het weeshuis: "De meisjes hebben het daer voor hunnen stand in de waereld al te wel: men leert haer daer denken!".

Aagje verliet het weeshuis in 1767 toen ze meerderjarig (25) werd. Het Dogtersboek vermeldt: ‘Agie Pieters Deken is uijt het huijs gegaan met groot genoegen van ons [de regentessen] en de vaders’. Ze kreeg een flinke uitzet mee, verder een klein geldbedrag en ‘Een nieu Boek genaamt de zelfskennis’.

De tien jaar daarna werkte Aagje als dienstbode (drie werkgevers, elke keer zonder succes), was gezelschapsdame van een leeftijdsgenootje tot deze overleed, en begon een theewinkeltje. Door haar schrijven ontmoette ze Betje Wolff. Een kleine erfenis die Aagje kreeg en het opzetten van een gezamenlijke huishouding na het overlijden van Betje’s echtgenoot maakten dat de twee vrouwen zich samen helemaal aan het schrijven konden wijden.

Een belangrijke bron voor dit blog waren de teksten van P.J. Buijnsters in DBNL.

De voetbrug naar de dropfabriek

Wed, 15 Dec 2021 10:17:22 GMT

De voetbrug naar de dropfabriek

’t Wordt een beeldje, mevrouw , vertelde een van de werklieden die bezig zijn met de renovatie van brug 102. Ze hebben duidelijk schik in de klus. Brug 102 is een houten voetbrug over de Looiersgracht en ligt op mijn route naar de supermarkt. Het is een plek waar je vaak buurtgenoten tegenkomt die ook boodschappen gaan doen of gedaan hebben.

Voor de renovatie

De Looiersgracht heeft drie bruggen. Brug 102 ligt in het midden. De Looierssluis (brug 103) ligt bij Prinsengracht en de Tetje de Jongbrug (brug 100) bij de Lijnbaansgracht. De laatste heeft zijn naam te danken aan de eerste vrouwelijke hoofdcommissaris van politie, benoemd in 1974. De eerste versies van de drie bruggen zijn gebouwd toen de Looiersgracht in het begin van de 17 ^e -eeuw werd aangelegd. Ze zijn te zien op de kaart van Balthasar Florisz. uit 1625. De geschiedenis van de huidige brug 102 gaat terug tot 1886.

Afbeelding links 1625, afbeelding rechts 1886.

Klene, drop en suikerwerk

Het drukst is het op de voetbrug ongetwijfeld geweest tussen 1915 tot 1986. In die periode, ruim zeventig jaar lang, rook het in de omgeving van de brug naar suiker. Aan de Looiersgracht stond toen namelijk de Klene drop- en suikerwarenfabriek. De geschiedenis van Klene begon in 1876 op een zolderkamer in Rotterdam, waar Johannes Coenradus Klene‏‎ (1843- 1915) de eerste snoepjes ontwikkelde. Zijn zoon en opvolger Fredericus Johannes Klene (1875-1948) verhuisde het bedrijf naar Amsterdam.

Bijna alle medewerkers, in 1937 waren het er 350, kwamen uit de Jordaan en maakten dagelijks gebruik van brug 102.

Klene maakte indertijd onder andere griotten, toverballen en de eerste rolletjes snoep: Frujetta’s. Tante Klaar deed de griotten met de hand: ‘Een vreselijk priegelig werk. Dat spul kleefde aanmekaar!’ En Ome Henk kleurde de toverballen. Eenmaal per week moest hij assisteren bij het lossen van nieuwe suikervoorraden ‘dan zag je eruit als Sneeuwwitje’.

Klene’s rolletjes zoute drop waren ‘het middel tegen hoest en verkoudheid’ . En voor een pijnlijke maag was er het Nederlandsche Maagpepermunt.

De werknemers mochten geen dropjes of snoep mee naar huis nemen. Bij de uitgang van de fabriek moesten ze een knikker trekken uit een toverballenautomaat. Trokken ze een rode knikker dan werden ze gecontroleerd. De neefjes Carel Verbrugge en Johnny van Musscher werden beiden betrapt en op staande voet ontslagen. We kennen ze nu als Willy Alberti en Johnny Jordaan.

Klene reclame

Van de vele dropfabrieken die Amsterdam in de vorige eeuw telde was Klene de laatste die de stad in 1986 verliet. Sinds 1945 wordt het bedrijf, anders dan de reclames doen denken, niet meer geleid door de familie Klene. De namen, plaatsen en dateringen die in de reclames worden gebruikt, zijn weliswaar ontleend aan de geschiedenis, maar worden behoorlijk door elkaar geschut. Op de verpakking van voor export bestemde drop begint bijvoorbeeld het Klene verhaal in 1876 niet in Rotterdam, maar aan de Looiersgracht.

Terug naar de brug

De huidige renovatie van brug 102 is de tweede, want ook in de winter van 1960 op 1961 werd de brug vernieuwd. Enkele kleine details uit 1886 werden toen veranderd. De oude balusters (verticale spijlen) werden hergebruikt

In 1995 werd de brug een gemeentelijk monument. Vanwege de vrijwel integrale herbouw van het ontwerp uit1886 heeft de brug, zo werd geoordeeld, een positieve beeldwaarde en de balusters hebben ook een materiële waarde. Bovendien komt de houten pijler constructie van de brug niet veel meer voor.

Bij de huidige renovatie worden de bestaande fundering en draagconstructie gehandhaafd, worden de houten pijlers en de balusters en leuningen hersteld, en worden het dek en enkele andere houten onderdelen vervangen. De nieuwe houten brugdekdelen worden voorzien van groeven, die worden gevuld met een epoxy-antislipmateriaal. Minder glibberen dus in de winter! Volgens de aanvraag omgevingsvergunning zijn de geschatte kosten van de renovatie 240.000 Euro.

Bronnen: Gemeente Amsterdam, aanvraag omgevingsvergunning. Maarten Hell & Marius van Melle (2020), Looiersgracht 47. Snoepfabriek Klene in de Jordaan, Ons Amsterdam.

‘Out of the Blue’

Sat, 04 Dec 2021 10:40:13 GMT

‘Out of the Blue’

Foto: Parool

Het moest een prettige steeg met lichte gevels worden, die de verloederde buurt een positieve impuls zou geven. Dat was het uitgangspunt voor de bouw van zes huizen aan de Oudezijds Armsteeg. Jaap Hulscher, adjunct-directeur van Stadsherstel, kwam met het idee om de huisjes die de KLM sinds 1952 geeft aan World Businessclass-passagiers, als uitgangspunt te nemen. Deze huisjes weerspiegelen het traditionele beeld dat buitenlanders van Amsterdam hebben. Architect Kees Doornenbal werkte het idee voor het project ‘Out of the Blue’ uit. Samen overtuigden ze de Welstandscommissie om dit ontwerp, dat alle regels tartte, goed te keuren.

De Oudezijds Armsteeg behoort tot de oudste straatjes van Amsterdam en was al bebouwd in de 12 ^e -eeuw. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat de plaats van de zijmuren van de huizen door de eeuwen heen niet is veranderd. De oudste huizen waren opgetrokken uit hout, maar hadden wel dezelfde breedte als de latere stenen huizen. Die oude verkaveling is bij het ‘Out of the Blue’ project behouden gebleven.

De architectuur van de huizen, opgeleverd in 2010, speelt met het clichébeeld van Amsterdam en ook met historische bouwstijlen. Zo zijn twee panden op de vlucht gebouwd (een beetje voorover) en er is ook een pandje dat achterover helt. Het breedste pand heeft een klokgevel, en het rechterpand heeft een duidelijk herkenbare tuitgevel. De witte stenen en de blauwe kozijnen en dakpannen verwijzen naar het klassieke Delftse blauw en zorgen voor een verrassend straatbeeld.

Bierbrouwerij De Prael

In één van de panden, op nr. 26, is het proeflokaal van bierbrouwerij De Prael gevestigd. De Prael biedt zo veel mogelijk werkplekken aan mensen die ergens anders lastig aan een baan komen. Om de hoek van de Oudezijds Armsteeg, op de Oudezijds Voorburgwal 30, is de winkel van de brouwerij. In dit pand was aan het einde van de vorige eeuw het Jiddische Anthony theater gevestigd. Tijdens een voorstelling zakte men door de vloer en het pand werd op last van de gemeente ontruimd. Stadsherstel Amsterdam kocht het pand en restaureerde het. Op het binnenterrein achter het proeflokaal en de winkel wordt in een oud veilinghuisje bier gebrouwen.

Ook dit binnenterrein heeft een rijke historie. Er hebben kleine huisjes gestaan en daarna een suikerbakkerij. Het veilinghuisje dat er nu staat dateert uit de 19e eeuw. Het heeft in de loop van de tijd verschillende bestemmingen gehad. In 1926 vestigde zich er drukkerij De Volharding, drukkerij van de Bond van Nederlandsche Onderwijzers. Theo Thijssen bracht hier de kopij voor zijn vervolgverhalen over ‘Kees de Jongen’ en ‘De gelukkige klas’, later in boekvorm uitgegeven. In 1988 vertrok de drukkerij en kwam het veilinghuisje in handen van Stadsherstel Amsterdam.

Noot: de website van Stadsherstel Amsterdam was een belangrijke bron voor dit blog. Het is een bewerking van twee teksten die ik schreef voor de Vriendenwandeling 2021 van Stadsherstel.

De waterduiker

Wed, 24 Nov 2021 11:31:09 GMT

De waterduiker

In de Elandsstraat tussen de huidige nrs. 31 en 33 is de Smidsegang. In het huis links van de gang, inmiddels vervangen door nieuwbouw, woonden in de jaren dertig van de vorige eeuw Dirk Rietveldt met zijn vrouw Alida Niesink en hun twee kinderen. Daarnaast was buurthuis Ons Genoegen, tegenwoordig iets verder op in de straat te vinden.

Dirk was een losse werkman. Hij werkte als sjouwer bij de pakhuizen aan de grachten en als bruggentrekker (kargadoor) bij de Koekjesbrug . Een borrel ging er graag in: volgens de politiedossiers is hij zeker twaalf keer gearresteerd voor openbare dronkenschap en ook een aantal keren voor diefstal van onder andere zes bloemkolen en een vuilnisbak.

Maar Dirk had ook een andere kant. Hij werd in de buurt beroemd als waterduiker: redder van mensen en dieren uit de grachten. Dat bleek ook een aardige bijverdienste: vaak kreeg hij geld van de familie van de drenkeling en voor elke officieel geregistreerde redding kreeg hij 3 gulden van de politie. Voor een kat die hij ooit uit het riool viste, gaf de Dierenbescherming hem zelfs 15 gulden – genoeg om drie weken de huur te kunnen betalen.

Het redden was een gewoonte geworden, zo vertelde hij in 1931 aan avondblad Het Volk: ‘Zoals een ander een vlieg van z’n neus weg slaat, zoo spring ik te water. Het is wel eens gebeurd dat ik meer dan drie mensen in een week uit het water haalde. Een keer een schippersvrouw van over de 100 kilo, het goede mens had een slokkie op en sukkelde zo met d’r mandje boodschappen de schuit af. Een hijsch dat ik an dat vrouwmensch gehad heb!’

De verdienste wisselde: ‘Later een man die door het ijs gezakt was. Ik bracht hem thuis bij zijn vrouw maar die was er geeneens blij mee. Het waren trouwens niet altijd menschen die ik uit het water haalde. Ook heb ik eens 25 zoetemelksche kasies opgedoken. Daar heb ik een kwartje per kaas mee verdiend.’

Hoeveel mensen en dieren Dirk totaal heeft gered blijft wat onduidelijk: Dirk zelf telde ’74 menschen, twee honden en een paar katten’ . Tien reddingen van personen werden in de politiedossiers geregistreerd.

Feest

De reddingen leverde Dirk diverse medailles en onderscheidingen op. Hij ontving onder andere eremedailles van koning Willem III, van koningin-moeder Emma en van koningin Wilhelmina.

In 1931, Dirk was inmiddels midden zeventig en had bij zijn reddingswerk een liesbreuk opgelopen, kende het Carnegie Heldenfonds hem een uitkering van 5 gulden per week toe. Dat was reden voor een dubbel buurtfeest, want in 1931 waren Dirk en Alida ook vijftig jaar getrouwd.

Hun huis werd versierd, er vond een huldiging plaats door het Jeugd Fanfare Corps 'Klein maar dapper' en de ‘Drumfanfare Ons Genoegen'. Enkele dagen later werd Dirk in het buurthuis officieel gehuldigd, waarna een draaiorgel langdurig voor het echtpaar speelde.

(Links een ontroerde Alida, rechts Dirk met zijn onderscheidingen.

Dirk overleed in 1940. In Slotermeer herinnert de Dirk de Waterduikerbrug aan deze kleurrijke Amsterdammer.

Bronnen: Marte van Santen Dirk de Waterduiker: een held met gebreken, Ons Amsterdam, (2007), Stadsarchief Amsterdam (2019), Politie Amsterdam op Facebook (2020).

Het eerste Nederlandse reisbureau

Sun, 14 Nov 2021 08:54:04 GMT

Het eerste Nederlandse reisbureau

In de tweede helft van de 17 ^e -eeuw kocht meester-timmerman Herman Rademaker op de hoek van de Nieuwe Spiegelstraat en de Keizersgracht een stuk grond waarop hij vijf huizen liet bouwen. Twee eeuwen later, van 1880 tot 1887, was in het hoekpand een delicatessenwinkel gevestigd waar toentertijd exotische waren zoals druiven, ananassen, Chinese gember, pisang, asperges en ansjovis konden worden gekocht. De eigenaar, Jacob Lissone, woonde met zijn gezin boven de winkel. Omdat hij goede buitenlandse contacten had, vroeg iemand hem een groepsreisje naar Londen te organiseren. Dat sloeg zo aan dat Lissone uitgroeide tot Nederlands’ eerste reisbureau.

Algemeen Handelsblad 06-02-1886 en Nieuws van den Dag 20-06-1882

In een wervend artikel uit 1901 omschreef Lissone wie de potentiele medereizigers konden zijn als men een reisje bij hem boekte: ‘daar ontmoette U den Indischen ambtenaar of officier (…) daar maakte u kennis met den koopman, den journalist, den fabrikant, met leden van de Tweede Kamer, en met gegoede landbouwers uit het Zuiden en Noorden van ons land.’ Lissone stelde ook vrouwen in staat om vaker en zelfs zonder de begeleiding van een mannelijk familielid op reis te gaan. ‘Wij verheugen ons in de gunst der dames, omdat onze Reiszaak zoodanig is ingericht, dat er tegenwoordig geene dames in Nederland meer bestaan, welke er zich voor schamen te vertellen, dat zij geheel alleen, met een gezelschap onder onze leiding, op reis zijn geweest.’

Lissone bood niet alleen buitenlandse reizen aan. In 1883 verzorgde hij ook reisjes vanuit het hele land naar de Wereldtentoonstelling in Amsterdam. Daartoe werd de Vereeniging Nederlandsch Touristenbureau opgericht, een voorloper van de VVV.

In 1911 liet Lissone door de Spijker-autofabriek een vehikel produceren dat als een voorloper van de bus kan worden gezien. Spijker bouwde vaker bijzondere voertuigen, zoals de Gouden Koets en de eerste hofauto. Lissone’s voertuig was een enorme excursie-auto met plaats voor veertien inzittenden (zie de foto bovenaan dit artikel). Als de kap van de auto was weggedraaid, had iedereen vrij zicht. Lissone zette het gevaarte in voor excursies langs de bollenvelden van Sassenheim en Hillegom. De rondreis kostte tien gulden per persoon, inclusief warme lunch.

In 1927 kwam een samenwerking met reisbureau Lindeman tot stand. Beide reisbureaus zijn na verschillende fusies opgegaan in TUI.

Het hoekpand Keizersgracht 543 was na het vertrek van Lissone naar een pand aan het Singel zo bouwvallig dat in 1888 een nieuw ontwerp werd gemaakt, waarvan ook twee huizen aan de Nieuwe Spiegelstraat (nrs. 22 en 24) deel uitmaakten. Het kleine grondvlak met een scherpe hoek tussen straat en gracht vormde een bijzondere uitdaging voor architect Cornelis Nieuwstad. Toen in de 20e-eeuw het pand er opnieuw slecht bij stond heeft Stadsherstel Amsterdam in overleg met Monumentenzorg dit knappe 19e-eeuwse ontwerp herbouwd. De opvallende erker heeft een sierhekje op de top en onderaan een hangend ornament van gebakken klei. Boven elk van de ronde ramen aan de Keizersgrachtzijde zijn een leeuwenkop te zien. Naast de leeuwenkoppen zijn bloemversieringen aangebracht.

Foto autobus: Stadsarchief Amsterdam.

Noot: De aanzet voor dit blog was een korte tekst die ik schreef voor de Vriendenwandeling 2021 van Stadsherstel Amsterdam. Stadsherstel leverde daarvoor informatie aan. De scriptie van Anke Stegehuis (2012), getiteld ‘Met Lissone op reis! De betekenis van de eerste reisorganisator in het Nederlandse toerisme, 1876-1927’ was een tweede belangrijke bron.

Vijf schoenmakers

Sat, 06 Nov 2021 08:43:53 GMT

Vijf schoenmakers

In het zuidelijk deel van de Jordaan zijn in de loop van de eeuwen heel wat schoenmakerijen geweest. Twee 18e-eeuwse gevelstenen herinneren daaraan. Toen ik over die gevelstenen wat meer informatie zocht, bleken ze van een vader en zoon geweest te zijn. Mooier nog, in het pand van de zoon vestigde zich honderd jaar later, in het begin van de 20 ^e -eeuw, opnieuw een schoenmakerij. In de jaren dertig van de vorige eeuw verhuisde deze schoenmakerij een paar huizen verderop, naar Hazenstraat 66, waar nu alweer meer dan 30 jaar ambachtelijk schoenmaker Guus van den Berg gezeteld is. Ik breng er regelmatig mijn schoenen langs voor een nieuwe zool of hak.

Dit blog vertelt het verhaal van deze vijf schoenmakers.

Schoenmaker Jellis van de Sluijs

Foto: VVGA

In oktober 1755 koopt de uit Dokkum afkomstige schoenmaker Jelles (of Jilles) Gerbensz van der Sluijs een pand in de Elandsstraat, het huidige nr. 86. De gevelsteen dateert van een jaar later (1756) en de cijfers worden afgewisseld met de initialen van de eigenaar (IGDS). De afbeelding van de brug – in Amsterdam ook wel sluis genoemd - verwijst naar de naam van de eigenaar. Jelles van der Sluijs was getrouwd met Jannetje Leties. Zij kregen acht kinderen, waaronder Johannes van der Sluijs, geboren in 1747. Op 28 februari 1799 stierf Jelles van de Sluijs en zijn erven verkochten het huis. Hij was 89 jaar oud en werd in de Westerkerk begraven.

Schoenmaker Jan van der Sluijs

Foto: VVGA

Jilles van der Sluijs kocht gedurende zijn leven verschillende panden in de stad, waaronder in 1765 een huis om de hoek, Hazenstraat 62 (huidige nummering). Als koper van het huis wordt echter ook Jan van der Sluijs vermeld. Jillis kocht, zo is aannemelijk, het huis dus voor zijn dan 18-jarige zoon Jan (Johannes), die net als zijn vader schoenmaker was.

De gevelsteen die Jan in 1765 liet aanbrengen lijkt erg op de gevelsteen van zijn vader. Het opvallendste verschil is de os die over de brug loopt, een verwijzing naar het leer dat schoenmakers gebruiken. Helaas is de bovenrand van de gevelsteen, waar ANNO 1765 opstond, verdwenen.

Schoenmakers vader en zoon Jan en Jan Singer

Foto Beeldbank Amsterdam (1932)

De precieze geschiedenis van Hazenstraat 62 in de 19 ^e -eeuw heb ik niet kunnen achterhalen. In ieder geval is het niet gedurende die hele periode een schoenmakerij geweest. Een verkenning in het Stadsarchief Amsterdam laat zien dat er onder andere een tabakswerker, een kleermaker en een timmerman hebben gewoond. En van 1890 tot 1910 was er in het pand een bietenkokerij.

Maar in 1910 opende Jan Frederik Singer er weer een schoenmakerij. Jan trouwde met Jeannette Renz. Zij kregen vijf kinderen, waaronder in 1918 Jan Frederik Singer jr. Jeannette overleed in 1939. Eind jaren dertig verhuisde Jan de schoenmakerij naar Hazenstraat 66. Hij overleed in 1945.

Jan jr. volgde zijn vader op. Hij was in 1942 getrouwd met Johanna Tweehuyzen. Het huwelijk duurde slechts zeven jaar, Johanna overleed in 1949. In de buurt was Jan jr. bekend als ome Jan. Hij bleef schoenmaker tot 1988. Zijn zoon koos een ander vak, hij werd marktkoopman op de Albert Cuypmarkt. Ome Jan overleed in 1993.

Schoenmaker Guus van der Berg

In 1988 nam Guus van den Berg de schoenmakerij over van de Singers en vestigde zich als Ambachtelijk Meester Schoenmaker op Hazenstraat 66. Guus is erkend Gildelid, zoals de vlag die altijd uithangt laat zien. Duurzaamheid maakt onderdeel uit van zijn visie. Ambachtelijke schoenmakers zijn schaars in Amsterdam, wat ook blijkt uit interviews met Guus van der Berg door Ons Amsterdam en het Amsterdam Museum.

Daaruit komt onder andere naar voren dat zijn klantenbestand voor 70% uit mannen bestaat, die een strak pak en kwaliteitsschoenen belangrijk vinden. Ook oud-burgemeester Schelto Patijn kwam weleens op de dienstfiets een paar te herstellen schoenen brengen. Wel liet hij die later dan soms met de dienstauto ophalen…

Noot: Uit de woonkaarten in het Amsterdamse stadsarchief blijkt dat er al vanaf de jaren tachtig van de 19 ^e -eeuw familie van vader en zoon Singer woonde in de Hazenstraat 66: Abraham Singer. Mogelijk woonde Jan sr. bij Abraham in tot de geboorte van Jan jr. In 1918 verhuisde het gezin naar Elandsstraat 171, waar later ook Abraham Singer ging wonen.

De interviews met Guus van der Berg zijn te lezen op http://buurtwinkels.amsterdammuseum.nl/6484/nl/ambachtelijk-meester-schoenmaker-op-eenzame-hoogte en https://onsamsterdam.nl/de-schoenmaker-en-zijn-leest ).

Welkom in verlicht Amsterdam

Tue, 17 Aug 2021 13:43:30 GMT

Welkom in verlicht Amsterdam

Tot halverwege de 17e eeuw was het ’s-avonds aardedonker in Amsterdam. Dat is inmiddels anders. Amsterdam heeft straatlantaarns in vele soorten en maten. Hierboven de drie meest voorkomende lantaarns die je ziet als je van het Centraal Station over het Damrak naar de Dam loopt. Maar voor de oplettende wandelaar zijn er ook op deze korte wandeling meer en vooral interessantere exemplaren te zien. Wandel mee: ga naar: https://youtu.be/oCJzjuEo8lA

Tweede Passeerdersdwarsstraat

Tue, 17 Aug 2021 13:14:58 GMT

Tweede Passeerdersdwarsstraat

Het is een kort, smal straatje. Als iemand de Tweede Passeerdersdwarsstraat al kent, dan is dat vooral omdat daar de zijingang is van het monumentale pand Passeerdersgracht 30-32, de voormalige Arbeidsbeurs. Het gebouw uit 1918 in Amsterdamse school stijl is ontworpen door Piet Kramer en heeft inmiddels een rijke geschiedenis. De hoofdingang van de Arbeidsbeurs, aan de gracht, was oorspronkelijk de ingang voor de werkgevers en de vrouwen, de zijingang aan de Tweede Passeerdersdwarsstraat was voor de mannen. In de tweede Wereldoorlog vond hier de medische keuring plaats van mannen die in Duitsland te werk werden gesteld.

Eind jaren vijtig verhuisde de Arbeidsbeurs. De nieuwe bewoner werd het Centraal Bureau voor Huisvesting, het CBH. Het CBH moest Amsterdammers aan een -schaarse- woning helpen en heeft tot 1973 in het pand gezeten. Van 1980 tot 2010 tenslotte, was het gebouw het domein van kinderen, het werd gehuurd door Circus Elleboog .

Wat echter de aanleiding voor dit blogje vormde, was mijn verbazing over de vreemde bebouwing aan de andere kant van het straatje (links op de foto onder). Er zijn wat lage gebouwtjes met bedrijfjes en daarachter zie je de achterzijde van de flats aan de Lijnbaansgracht. Dat complex bestaat uit een souterrain , met daarop vier woonetages en een zolderverdieping.

De reden voor deze vreemde bebouwing is dat het op een driehoekig stukje grond staat. Op de kadastrale kaart is het duidelijk te zien. Wat ook opvalt is dat de rooilijn van het straatje voorbij de kruising met de Passeerdersstraat nog doorloopt. Waarom?

Als je vervolgens op de kaart van de Jordaan zou kijken, valt helemaal op dat er iets aan de hand moet zijn met het straatje. De Jordaan is een keurig maaswerk van grachten en daaraan parallel lopende straten van oost naar west, met haaks daarop de smalle straatjes die van noord naar zuid lopen. Helemaal in de noordpunt zijn een paar straten die vanwege die punt wat afwijken van het patroon en rond het voormalige Karthuizerklooster lopen de straten om historische reden ook niet helemaal parallel. Maar de Tweede Passeerdersdwarsstraat is de enige straat die helemaal niet in het patroon past. Ik heb lang gezocht naar een verklaring hiervoor en uiteindelijk vond ik die in hoofdstuk 28 van J.Z. Kannegieter ‘s ‘Het ontstaan van de Amsterdamse Jordaan’ uit 1968.

Raadsel opgelost

De huidige Tweede Passeerdersdwarsstraat (in rood) was in de 17 ^e -eeuw zo’n vijftig jaar lang de kade van de Lijnbaansgracht, die toen op deze plaats een knik had.

Dat zat zo: de Lijnbaansgracht loopt parallel aan de Singelgracht, de vestegracht rond oud-Amsterdam. Die gracht is in twee fasen is gegraven. Op het aansluitingspunt moest de loop van het eerste deel wat worden aangepast. Wat in de literatuur hierover bijna nergens wordt vermeld, is dat ook de loop van de Lijnbaansgracht toen werd aangepast. De oorspronkelijke knik, op de kaart van 1624 nog goed te zien, werd eruit gehaald en bovendien werd de Passeerdersgracht een stukje verlengd zodat deze weer op de Lijnbaansgracht uitkwam.

Bovenstaande (gedraaide) kaart uit 1676 en foto laten de Tweede Passeerdersdwarsstraat na het verleggen van de Lijnbaansgracht zien. Grappig detail is dat de bij de oude situatie behorende brug over de Passeerdersgracht (in het verlengde van de Tweede Passeerdersdwarsstraat) nog is ingetekend. Die is klaarblijkelijk later pas afgebroken.

Gerrit, een kinderemigrant

Sun, 13 Jun 2021 09:18:40 GMT

Gerrit, een kinderemigrant

In dit huis in de Oude Nieuwstraat groeide halverwege de 19e-eeuw Gerrit Lotgering op als middelste van 7 kinderen in een christelijk gezin. De moeder van Gerrit overleed toen hij 8 jaar was, zijn 14-jarige zusje nam toen zo goed en kwaad als het ging haar taken over. Zijn vader was een stugge, strenge man, voorman op een timmerbedrijf. Zijn verdiensten waren in de toen heersende economische crisis – een periode van misoogsten en cholera - nauwelijks toereikend voor het grote gezin.

Gerrit was een slimme en ondernemende jongen, wat hem soms ook in de problemen bracht. Toen hij 10 jaar was had hij alle klassen van de Stadstussenschool in de Warmoesstraat al doorlopen en moest hij, met wat oud gereedschap van zijn vader, aan het werk. Het vinden van werk viel niet mee en als hij al werk vond was dat tijdelijk: gebrek aan opdrachten of kleine incidenten maakten dat hij telkens na verloop van tijd weer op straat stond.

Geen wonder dat de advertentie die op 1 januari 1856 in de Amsterdamse Courant verscheen hem aansprak. Jongens en meisjes van 14-18 jaar konden emigreren naar Zuid-Afrika. De ‘dienstheren’ bij wie ze in Zuid-Afrika zouden gaan werken betaalden de overtocht, zouden hen in het protestants e geloof opvoeden, kleden en verzorgen. Nadat ze de kosten van de overtocht hadden terugbetaald (gerekend werd op 2,5 jaar) zouden ze 60 gulden per jaar ontvangen, waarvan 48 gulden uitgesteld, d.w.z. dat het werd uitbetaald op hun 21e, wanneer de dienstbetrekking eindigde.

Na enig aandringen kreeg Gerrit toestemming van zijn vader om in te schepen op de Henriette. Het was 1858, Gerrit was 14 jaar oud.

Het schip de Henriette.

Motieven

Voor de 169 Amsterdamse kinderen (waarvan 19 meisjes) die tussen 1856 en 1860 als kinderemigranten naar Zuid-Afrika vertrokken en voor hun ouders was deze stap vooral een economische beslissing. In het midden van de 19 ^e -eeuw was er voor veel jongeren nauwelijks perspectief op een goede toekomst.

Het idee voor deze kindermigratie was een antwoord van bij de reveilbeweging betrokken mannen op vragen vanuit Zuid-Afrika. Daar was bij de blanke bevolking een grote behoefte aan arbeidskrachten. De zwarte bevolking rond de Kaap werkte niet graag voor hen. Daarnaast speelde ook de wens om het aantal blanken te vergroten (en bij sommigen – sinds de overname van de Kaap door de Engelsen - het aantal Nederlandse blanken). De verantwoordelijkheid voor de kinderen lag in Zuid-Afrika bij een Commissie waar onder andere de Consul, een lid van de Kaapse Wetgevende Raad en een dominee in zaten (Truter, de Wet en Faure). Allen waren lid van de Nederduitsch Gereformeerde Gemeente.

Voor de reveilmannen die dit initiatief namen en die de Nederlandse Commissie vormden (Heldring, Pierson, de Graaf, Rooseboom en Beelaerts van Blokland) stond de christelijke filantropie op de voorgrond. Het reveil was een protestantse opwekkingsbeweging die de nadruk op de eigen geloofsbeleving legde. Ook was er veel aandacht voor filantropische werkzaamheden waarbij het uitgangspunt was dat armoede en werkloosheid gevolgen waren van een falende moraal, want: “In het zweet uws aanschijns zult gij uw brood verdienen” . In de Amsterdamse Jordaan werd bijvoorbeeld in dezelfde periode (1855) Tot Heil des Volks opgericht, tegenwoordig THDV. THDV werkt vandaag de dag nog steeds vanuit een christelijke visie met verschillende doelgroepen in Nederland: prostituees, daklozen, verslaafden en kinderen die in armoede leven.

Zuid-Afrika

De belevenissen van Gerrit lezen als een spannend jongensboek. Na een kort verblijf in Kaapstad en Bredasdorp werd Gerrit tewerkgesteld in Stellenbosch, een rit van 1000 kilometer per postkar. De zoon des huizes was bakker en van Gerrit werd verwacht dat hij meehielp met bakken en bezorgen. Daarnaast maakte hij een reis met de vader van het gezin. Deze was organist en zorgde ervoor dat Gerrit zijn catechismus leerde en ter kerke ging. Met hem ging Gerrit, als een van de twee koetsiers (de andere koetsier was ‘de oude zwarte’), naar een kerkelijke conferentie in Graaff-Reinet. Opnieuw een reis van 1000 kilometer, maar door een veel minder bewoond gebied. De koetsiers menden de 6 paarden, gingen waar nodig een sterk stromende rivier in om de paarden en koets er doorheen te leiden en kookten op een vuurtje de maaltijden. Ook hielden zij beurtelings ‘s-nachts de wacht om te zorgen dat de paarden niet werden gestolen en om de jakhalzen en leeuwen op afstand te houden. Op de bok liepen zij het gevaar getroffen te worden door stenen die naar beneden werden gegooid door bavianen.

Er volgden in de jaren daarna nog verschillende andere, niet minder spannende reizen met de wijn- en graanboer en veehandelaar waar Gerrit vervolgens ging werken. Treurige platitudes over witte handelaren in kraaltjes blijken daarbij maar al te waar:

“Als er uitgestald was dan kocht de vorst eerst, dan de raadslieden en dan het publiek. Koperen gordijnringen met een koper klein tafelschelletje werd een vet schaap voor gegeven, ijzeren lepels en messen samen 12 stuks ook een schaap, een grote doos met koralen een bok. Ook, glimmende luxe voorwerpen die aan de Kaap gekocht werden voor 6 pence kreeg je daar een bok of schaap voor.”

Toen Gerrit 21 werd, zijn contract afliep en hij de beschikking kreeg over zijn spaargeld, ging hij terug naar Kaapstad. Hij had daar verschillende banen, onder andere bij de gevangenis, maar het meest bijzonder was toch zijn verblijf van anderhalf jaar op het antarctische Crozeteiland Possession. Het doel van het verblijf was de jacht op zeeolifanten en het verwerken van hun vet. Naast voedsel dat de schepen die het vet kwamen ophalen meebrachten en gezouten vlees aten de mannen ook eieren van albatrossen en pinguïns. Het was koud en gevaarlijk werk, verschillende mannen verdronken. Gerrit schrijft er beeldend over.

Tot slot

De geschiedenis van Gerrit laat zien dat het voor de Amsterdamse kinderen die naar Zuid-Afrika emigreerden een hard leven was. Niet alle kinderen konden of wilden voldoen aan wat van ze werd verwacht. Hoewel de kinderen en dienstheren elk jaar bezocht werden door een Commissielid om te controleren of het goed ging, is het moeilijk na te gaan hoe effectief deze controle was. Er werden weinig problemen geconstateerd. Toch leidden enkele ontevreden dienstheren en een paar brieven van kinderen aan hun ouders waarin ze klaagden ertoe dat de mannen van het reveil na 1860 geen kinderen meer naar Zuid-Afrika stuurden.

Links de Great Eastern, rechts Lettergieterij Amsterdam voorheen N. Tetterode aan de De Costakade.

Gerrit kwam na 12 jaar terug naar Amsterdam. De terugreis was in stijl: hij voer op het toen grootste stoomschip ter wereld, de Great Eastern . Gerrit werd uiteindelijk een gerenommeerde aannemer. Een van zijn laatste projecten was de bouw van het tweede deel van Lettergieterij Amsterdam voorheen N. Tetterode aan de De Costakade. Het gebouw kwam in 1914 gereed. Na zijn pensioen schreef hij zijn herinneringen op.

Bronnen:

Ivo Sicking, In het belang van het kind. Nederlandse kinderemigratie naar Zuid-Afrika in de jaren 1856-1860. Universiteit Utrecht, 1995.

Fred Lotgering (redactie). Een Amsterdamse kinderemigrant in Zuid-Afrika, 1858-1870. De autobiografie van Gerrit Lotgering (1944-1928). Panchaud, Amsterdam, 2018.

De hagedissen zijn weer thuis

Sat, 05 Jun 2021 09:58:52 GMT

De hagedissen zijn weer thuis

Het haalde zelfs het acht uur nieuws: de opening van de Leidsepleinfietsenstalling onder het Kleine-Gartmanplantsoen en de terugplaatsing van de hagedissen.

Het is niet voor het eerst dat dit gebied op de schop is genomen. Een deel van de contouren van het Kleine-Gartmanplantsoen zoals wij het nu kennen, ontstond in de tweede helft van de 19e-eeuw, nadat Bolwerk Schinkel was ontmanteld. Dat bolwerk maakte deel uit van de verdedigingswal om de 17e-eeuwse stad.

Het Leidseplein, het Max Euweplein (voormalig Bolwerk Schinkel), en bij de rode stip het Kleine-Gartmanplantsoen.

Bolwerk Schinkel

Op het Bolwerk Schinkel stond, zoals op alle bolwerken rond de stad, een molen. Op dit bolwerk hebben zelfs drie Roomolens gestaan (nr. 1 en 2 zijn afgebrand in respectievelijk 1748 en 1813). Het waren korenmolens. Rond de molen was een dorps buurtje met 46 huisjes waar 70 gezinnen woonden die op één of andere manier iets met de molen te maken hadden. De huisjes waren eigendom van de molenaars en hadden rode daken, vandaar de naam Het Roode Dorp.

Links: een gezicht op de Leidsepoort en rechts daarvan het Bolwerk Schinkel. Midden: de Roomolen. Rechts: het Roode Dorp.

In 1844, de functie van de bolwerken was inmiddels verdwenen, kreeg het Bolwerk een nieuwe bestemming: de eerste Nederlandse gevangenis met individuele cellen zou op deze plaats worden gebouwd. De molenaars werden uitgekocht, het Roode Dorp afgebroken.

Het Huis van Arrest en Justitie

Bolwerk Schinkel werd aangeplempt tot een cirkelvorm waarop de nieuwe cellulaire gevangenis werd gebouwd.

Tekening voor het Huis van Arrest en Justitie door architekt J. Warnsinck, gedateerd augustus 1845. De structuur van wat nu het Max Euweplein is, is goed herkenbaar, alleen het voorgebouw en de rechter luchtplaats van het Huis van Arrest en Justitie, zijn verdwenen. Op de plaats van de rechter luchtplaats staat nu het Casino. Onderaan de tekening is de toen nog open Lijnbaansgracht zichtbaar.

In 1890 werd de gevangenis verbouwd tot Huis van Bewaring. Het voorgebouw aan de Weteringschans werd wat korter gemaakt om de straat te kunnen verbreden en naast het Huis van Bewaring verrees het Rechtbankgebouw.

Boven de doorgang naar het Max Euweplein hangt een vergane foto, vermoedelijk oorspronkelijk deze foto uit 1915. De gedenksteen op de foto rechts is gemaakt door Pieter Zaanen (architect Max Euweplein), de tekst is van Richter Roegholt.

De tekst op de gedenksteen aan de Weteringschanszijde vertelt de geschiedenis van het Huis van Bewaring: het straffen van misdadigers, maar ook de vrijheidsberoving van Joodse Amsterdammers en verzetsmensen in de Tweede Wereldoorlog. Toen werd namelijk een deel van de gevangenis gebruikt door de Sicherheitsdienst, die hier gevangenen opsloot en ondervroeg. In en nog lang na de oorlog had ‘De Weteringschans’ daardoor in Amsterdam een beladen klank.

In 1978 werd het Huis van Bewaring gesloten; de laatste gedetineerden werden overgebracht naar het nieuwe Bijlmerbajes-complex. Het Huis van Bewaring werd vervolgens letterlijk opengebroken. De voormalige centrale hal geeft nog steeds toegang tot de vier cellenvleugels, waarin nu kantoren zijn, maar verbindt ook het Kleine-Gartmanplantsoen met het Max Euweplein. In 1991was de verbouwing klaar. Het voormalige Kantongerecht was inmiddels in 1982 al kunstcentrum De Balie geworden.

Een plantsoen voor Marie Kleine-Gartman

Om de Weteringschans verder te verbreden was in 1913 de Lijnbaansgracht overkluisd en ontstond het Kleine-Gartmanplantsoen, genoemd naar de actrice Marie Kleine-Gartman ( 1818-1885), een gevierde actrice in de 19e-eeuw eeuw.

Marie Kleine-Gartman was verbonden aan de Stadsschouwburg en de Salon des Variétés , en was vanaf de oprichting in 1883 docent aan de Amsterdamse Toneelschool. Ze was bovendien erelid van zowel Felix Meritis als Arti et Amicitiae . De foto laat haar zien als juffrouw Serklaas in haar grootse afscheidstournee.

Bij de recente herinrichting van het Kleine-Gartmanplantsoen is de Lijnbaansgracht onder het plantsoen gedempt en de fietsenstalling aangelegd. Met de terugplaatsing van de veertig hagedissen (het Blauw Jan kunstwerk van Hans van Houwelingen ) is het werk voltooid. Als knipoog naar het kunstwerk zijn op de vloer van de fietsenstalling ook afbeeldingen van reptielen te zien die de gebruikers naar de uitgang begeleiden.

Foto's: Volkskrant, Spaarnestadcollectie, Beeldbank Amsterdam.

Stamgast

Thu, 27 May 2021 08:55:57 GMT

Stamgast

Het is een Jordaancafé zoals zovele: op de hoek van een straat (de Looiersgracht) en met een meer dan honderdjarige geschiedenis als uitspanning. Een snelle search laat zien dat het in de jaren vijftig onder andere café De Zon en café Bohemia (een begrip onder jazz-liefhebbers) heette. In de jaren zestig is het café-koffiehuis Het Gezellige Hoekje geweest en daarna heeft het in ieder geval ook nog Café Looiers geheten. Sinds 1998 is het Festina Lente, een eetcafé waar elke maand een poëziewedstrijd wordt gehouden. Maar mensen kennen het café vooral door het beeld dat op een bankje buiten zit: de Vaste klant met een poes. Het is één van de meest gefotografeerde beelden in Amsterdam. Het stamt uit 1997 toen de kroeg Café Looiers heette en het heeft inmiddels al een hele geschiedenis achter zich. In de beginjaren verloor het - polyester- beeld herhaaldelijk zijn hoofd tot het, gefinancierd door Heineken, in brons gegoten werd. Dat bezorgde een aantal vandalen een kapotte hand toen ze in de weken na de plaatsing van het bronzen exemplaar alsnog probeerden het beeld te onthoofden. En twee jaar geleden werd het beeld met verf besmeurd en was het een hele klus om het beeld weer toonbaar te maken.

De Vaste klant is gemaakt door beeldhouwer Albert Zweep. Albert Zweep kwam als jonge beeldhouwer van Groningen naar het grote Amsterdam en vond zijn heil in Café Looiers bij een uitbater waarmee hij goed kon opschieten. Maar toen de rekening was opgelopen tot 2400 gulden moest er toch iets gebeuren. Het werd dit beeld van, volgens de kunstenaar, ‘een melancholische weduwnaar die een licht erotische band heeft met de poes’. Hij had zijn inspiratie opgedaan bij stadschroniqueur Simon Carmiggelt. Details ontbreken, maar ik kan me voorstellen dat bijvoorbeeld dit kronkeltje hem wel heeft aangesproken.

In een café in de Jordaan was ik, waar een tot op de draad versleten man, met zijn hoofd op tafel, vredig sliep, naast een jukebox, die op topsterkte een twist voortbracht, waarop twee enigszins verwilderde jongelui en een vader met zijn hooguit vijfjarig dochtertje, aan het dansen waren met de hoekige armbewegingen, die mij altijd doen denken aan mensen die, in oorlogstijd, op last van de vijand loopgraven graven. Het was vroeg in de middag. Er trad een onvast lopende man binnen, met een slecht, maar oninteressant gezicht. Hij was gewoon niet slecht genoeg. Zich aan de reling van de tapkast vastklemmend, bestelde hij bier. De kastelein, die jong was, doch reeds door alle gedistilleerde wateren gewassen, wierp een schattende kennersblik op hem en zei: ‘Neen, jij krijgt niet meer.’

De man droeg het als een man.

‘Goed,’ zei hij.

En hij ging - onvast van tred weer - naar de deur. Een kort, vernederend incident. Terwijl de jukebox speelde, de versleten man vredig doorsliep en de vader met het dochtertje de twist verder uitdiepte, dacht ik aan die ene keer in mijn leven, toen het mij ook overkwam, dat een kastelein naar mij keek en tegen mij zei: ‘Neen, jij krijgt niet meer.’ (…)

Met Albert Zweep is het helemaal goed gekomen. Hij woont nog steeds in Amsterdam en is inmiddels een gerenommeerd kunstenaar. Onder andere de leeuw bij het sportcentrum van de KNVB is van zijn hand.

Bronnen:

http://www.albertzweep.nl/index.html

Het tekstfragment is uit Simon Carmiggelt, Het harde: neen, Kroeglopen 2. https://www.dbnl.org/tekst/carm002kroe03_01/carm002kroe03_01_0012.php

Swarten en swartinnen in 17e-eeuws Amsterdam

Thu, 27 May 2021 08:11:46 GMT

Swarten en swartinnen in 17e-eeuws Amsterdam

Frans van Mieris, 1662.

Eerder schreef ik drie blogjes over de grote 17e-eeuwse maritieme immigratiegolf van vooral Scandinavische en Noord-Duitse mannen en vrouwen die naar Amsterdam kwamen. Maar er was ook een andere - veel kleinere – gemeenschap van zeelieden, dienstbodes en bedienden die in dezelfde periode in Amsterdam ontstond. Zij vormden een gemeenschap van honderd tot tweehonderd vrije zwarte mensen die rond de Sint-Anthoniesluis in de Jodenbuurt woonden. Dicht bij Rembrandt die ze, net als andere 17e-eeuwse kunstenaars, regelmatig schilderde.

Slavernij was in Amsterdam verboden. En het lijkt erop alsof in de periode tussen pakweg 1620 en 1660 Afro-Amsterdammers ook nog niet zo geassocieerd werden met slavernij. Dat veranderde in de late 17e-eeuw toen Amsterdammers plantagehouders werden.

Herkomst

De herkomst van de zwarte Amsterdammers was divers; er kunnen tenminste drie subgroepen worden onderscheiden. De varensgezellen, in dienst van de VOC en WIC, waren dikwijls in Afrika geronseld ter vervanging van matrozen die onderweg overleden waren. Soms betrof het hier familieleden van Afrikaanse slavenhandelaren die het vak wilden leren. Daarnaast waren bijvoorbeeld Kaapverdische zeelieden geliefd vanwege hun kennis van zeeroutes. De tweede groep bestond uit huisslaven en bedienden die met Portugese Joden meekwamen naar Amsterdam en zich bij de zwarte gemeenschap aansloten. Een derde groep, tenslotte, betrof tot slaaf gemaakte personen die in dienst waren van rijke, meest bij de VOC en WIC betrokken Amsterdammers. Een voorbeeld van de laatste groep is Juliana die in de tentoonstelling Amsterdammers en slavernij in het Stadsarchief (2020) een gezicht kreeg. Juliana was tien of elf toen ze gekocht werd door een suikerhandelaar die woonde in de toenmalige Nederlandse kolonie in Brazilië. Toen haar eigenaar naar Amsterdam verhuisde nam hij Juliana mee. Juliana kwam er achter dat slavernij in Amsterdam verboden was en vluchtte, hoogstwaarschijnlijk naar de zwarte Amsterdamse gemeenschap. .

Zwarte mensen in Amsterdam. Links: Rembrandt, Afrikaanse mannen, Mauritshuis, 1661. Midden: J. van der Ulft, Markt op de Dam (detail). Stadsarchief, 1653. Rechts: Jacob van Loo, Allegorie op de spijsuitdeling aan de armen (detail), Amsterdam Museum, 1657.

Een hechte gemeenschap

Het functioneren van de zwarte gemeenschap leek, voor zover ik na heb kunnen gaan, veel op die van de noordelijke maritieme immigranten. Vrouwen woonden permanent in Amsterdam, zij vormden het ankerpunt. Mark Ponte, die uitgebreid onderzoek deed naar doop- en ondertrouwregisters en notariële akten, noemt bijvoorbeeld Francesca. Francesca was een slaapvrouw. Zij verwelkomde nieuwkomers die in haar kelderwoning onderdak kregen en hielp hen inburgeren in de zwarte gemeenschap. In een getuigenis wordt gezegd dat zij: ‘al de swarten die hier ter stede komen, aenhout in haar huijs, & die coppelt an Swartinnen’ . Ponte laat verder zien hoe regelmatig dezelfde namen terugkeren als huwelijkspartners, getuigen bij huwelijken, getuigen bij de doop van kinderen en in notariële akten. Het lijkt erop dat men elkaar kende en steunde.

De Amsterdammers in deze zwarte gemeenschap behoorden veelal tot de Joodse of Rooms-katholieke geloofsgemeenschap. Van kinderen van Rooms-katholieke ouders is bekend dat ze werden gedoopt in het Mozeshuis, dat naast het Aaronhuis stond op de plek van de huidige Mozes- en Aaronkerk.

Gevelsteen van het huis Mozes, nu te zien aan de achterkant van de kerk.

Omslag

In de tweede helft van de 17-eeuw groeide de slavenhandel aanzienlijk. Vanaf 1667, als Suriname in Nederlands bezit komt, ging het bovendien niet meer alleen om opbrengst uit mensenhandel, maar werd de aanvoer van tot slaaf gemaakten ook essentieel voor het in stand houden en verder uitbreiden van de plantages. Weliswaar bleef slavernij in Amsterdam verboden, maar de wetgeving werd verscherpt: in de loop van de 18 ^e eeuw verloren bijvoorbeeld tot slaaf gemaakte mensen die na een bezoek aan Amsterdam met hun eigenaar terugkeerden naar Suriname daar hun recht op vrijheid weer. De beeldvorming en houding ten aanzien van zwarte medeburgers in de stad was wezenlijk veranderd.

Bronnen:

L.W. Balai, Het slavenschip Leusden , Proefschrift UVA, 2011.

Mark Ponte, 'Al de swarten die hier ter stede comen' . Een Afro-Atlantische gemeenschap in zeventiende-eeuws Amsterdam. TSEG - The Low Countries Journal of Social and Economic History, 15(4), pp.33–62. DOI: http://doi.org/10.18352/tseg.995

Zwart Amsterdam in Rembrandts tijd , tentoonstelling Rembrandt Museum, 2020. Zie ook de minidocumentaire bij de tentoonstelling: https://www.youtube.com/watch?v=yTRI161zY_g

Leidsegracht 108

Sat, 22 May 2021 11:27:46 GMT

Leidsegracht 108

Aan het einde van de Leidsegracht staat dit gebouw met als adres Leidsegracht 108. Dat is vreemd, want de ingang van het gebouw is aan de Raamdwarsstraat. Maar toen dit pand – met een mooi schilddak - in 1664 door architect Daniël Stalpert voor de stadsmetselaar werd gebouwd, bestond de Raamdwarsstraat nog niet. Achter het gebouw lag de stadsmetseltuin waarvan nog een deel over is. Daar voorbij – op wat nu de zuidkant van het Raamplein is - was een pad omhoog naar de schans, het 17-eeuwse verdedigingswerk. Aan de trapjes kun je nog steeds zien waar dat pad was.

De schans vormde in 17 ^e en 18 ^e eeuws Amsterdam een rondweg om de toenmalige stad, behalve hier. Hier liep de schans oorspronkelijk namelijk dood op de Leidsegracht en verschenen er allerlei gebouwen en gebouwtjes op de schans. Dat veranderde niet toen de schans later verlengd werd. Het meest bekend van die bebouwing is de Hollandsche Manege uit 1744.

Hollandsche Manege

De manege had stalruimte voor 60 paarden en er was ook een overdekte piste. Achter de manege – tot aan de Singelgracht – was een park met een buitenbak. Op de bovenverdieping van het Manegegebouw was een concertzaal van 24 bij 17 meter. Onder andere de familie Mozart heeft er opgetreden: de 10-jarige Wolfgang Amadeus, zijn 14-jarige zusje Nannerl en vader Leopold. Tot het einde van de 18 ^e -eeuw was de manege de belangrijkste concertzaal van Amsterdam.

Links de manege. De foto ernaast is van het park achter de manege dat doorliep tot de Singelgracht.

In 1880 werd de Hollandsche Manege gesloten omdat de Leidsegracht doorgetrokken werd naar de Singelgracht. Het complex werd afgebroken. Bij het Vondelpark verrees een nieuwe manege.

Leidsegracht 108, dat enige tijd deel uit had gemaakt van het manegecomplex, was inmiddels in handen gekomen van de familie Zimmer die er een koper- en ijzergieterij vestigde. Zimmer bleef eigenaar van het pand tot 1959 en verkocht het toen aan de NV J.F. Tack (een flessenspoelerij en azijnmakerij).

SSRA

De huidige bewoner, studentenvereniging SSRA huurde het pand vanaf 1951 en werd in 1967 eigenaar. Het souterrain werd onderverhuurd: eerst aan een boekhandel, toen aan een kinderopvangorganisatie en nu aan een escaperoom. De Societas Studiosorum Reformatorum Amstelodamensis is in 1889 opgericht als gereformeerde studentenvereniging (oorspronkelijk met ook een Leidse afdeling), maar staat sinds 1975 open voor alle studenten. Leidsegracht 108 is in hun embleem opgenomen.

Afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam en SSRA

Witwerkers

Fri, 14 May 2021 13:08:30 GMT

Witwerkers

Singel met de Munttoren. Naast elkaar het pand van meubelmaker Jacobus den Dekker en dat van schilder Adolf Groeneveld en zijn vader, glazenier Jan Groeneveld (Jacob Cats, 1799, detail).

Vorig jaar verscheen Hans Piena’s boek over zogeheten witwerkers, houtwerkers die met licht hout i.e. naaldhout werkten. Deze vervaardigers van ‘losse werken van week en sagt hout’ waren ook in Amsterdam goed vertegenwoordigd. Zij maakten en vaak ook beschilderden gebruiksvoorwerpen en meubels die relatief goedkoop waren.

In het Amsterdamse Sint Jozefsgilde van de ‘huistimmermans’ worden witwerkers als specifieke ambachtsgroep voor het eerst genoemd in 1614, samen met de ‘lademaeckers, siegelcasmakers, koffermaeckers, Spaensche-stoelmaeckers, spietsemakers, off staef maekcers, getoumakers, schaeffmaeckers en de ellemaeckers ’. Aanvankelijk verkochten ze vooral aan minder welvarenden, maar door de stagnerende economie breidde hun klantenkring zich in de 18e-eeuw verder uit. Meer gegoede klanten lieten een relatief goedkoop meubel dan bijvoorbeeld beschilderen door een bekende schilder in plaats van een duurder eikenhouten meubel met snijwerk aan te schaffen. Anders dan in sommige andere steden hoefden Amsterdamse witwerkers geen lid van het St. Lucasgilde te zijn om hun werkstukken te mogen beschilderen. Andersom moesten schilders wel een meesterproef afleggen als zij meubilair wilden maken.

Het boek bevat een uitgebreid overzicht van Amsterdamse witwerkers en schilders die witwerk versierden. Onder de laatsten was bijvoorbeeld de zoon van ‘den alomberoemde konstschilder’ Gerard de Lairesse die theetafels beschilderden die in het pand van zijn vader aan de Prinsengracht te koop waren. Hij adverteerde in de Amsterdamse Courant van 5 februari 1746.

Piena noemt de witwerkers de Ikea van de 18 ^e eeuw. Hij schat dat er gedurende de hele 18 ^e eeuw altijd wel ruim vijftig witwerkers in de stad werkzaam waren die samen rond de 40.000 meubelen per jaar maakten. Vanuit Amsterdam werden duizenden meubels over heel Nederland en daarbuiten verhandeld. De bezorging ging grotendeels per beurtschip.

Ook in de 19 ^e eeuw bleef het witwerk populair, waarbij de beschildering meer en meer verschoof van kleurrijk naar imitaties van houtsoorten als mahonie, esdoorn en noten. Met de industrialisatie verdwenen de witwerkers. Maar ruim 200 jaar lang, tot in het begin van de 20 ^e eeuw, had iedereen wel witwerk in huis. En nog steeds zijn de inmiddels antieke witwerkkasten en witwerktafels in gebruik.

Een kleine selectie van de verschillende producten die allemaal uitgebreid beschreven worden door Piena: waar en door wie ze ontwikkeld werden, en welke technieken werden gebruikt.

Verkoop

Witwerkers konden hun waar vanuit hun eigen werkplaats of winkel verkopen. Voor een winkel in de Hartestraat, bijvoorbeeld, hing bij wijze van reclame dit versje:

Gy jonge Vrouwen,

Die nu gaat Trouwen,

Koopt hier een Tafel met een Kas;

Een Kakstoel komt u ook te pas.

En alles wat hier onder staat

Zul je vinden in de Hartestraat.

Daarnaast waren er witwerkersmarkten, die onder andere op het Singel en de Botermarkt plaats hebben gevonden. Ook op algemene markten werd witwerk verkocht.

Links: Noordermarkt, te zien zijn theetafels en hangoortafels (Herman Schouten, 1775, detail). Rechts: Nieuwmarkt, verkoop van onder andere een tafel en een buffet (Isaak Ouwater, 1787, detail).

Omdat de witwerkers met hun tafels en kasten de doorgang voor slepers en ossenwagens hinderden, verviel in 1667 de Singelmarkt. Mogelijk ter compensatie kregen de witwerkers toen toestemming om gezamenlijk een pand te betrekken. Zij kochten een huis aan de Gravenstraat achter de Nieuwe Kerk.

In de Gravenstraat bevonden de witwerkers zich in goed gezelschap. In de bocht van de Gravenstraat op nr. 18 had zich in 1650 proeflokaal de Drie Fleschjes gevestigd (inmiddels het oudste proeflokaal van Amsterdam). Daarnaast stond de Latijnse school. In 1666 verhuisde de Latijnse School en de beroemde kaarten- en atlasmaker Joan Blaeu vestigde zich in het schoolgebouw op nr. 20. Het voorplein van de school – met poortje - werd een straatje dat nu de naam van Blaeu draagt. Aan de andere kant van Blaeu, op nr. 22 in het voormalige huis van de rector van de school, kwam het Witwerkerspand.

Het Witwerkerspand aan de Gravenstraat. Het eerste pand ging in 1672 in vlammen op, samen met de drukkerij van Blaeu. Op de tekening het herbouwde pand dat in 1675 in gebruik werd genomen. Te zien in de winkel zijn een linnenkabinet met drie laden in de onderkast, twee theetafels met een blauw fond en twee andere meubeltjes (Herman Schouten, 1788, detail).

De winkel werd gerund door de vrouwen van de witwerkers. Het lijkt een logische taakverdeling. Vrouwen waren immers degenen die de gevulde linnenkist of kast als uitzet meebrachten, het huis inrichtten met tafels en stoelen, en de wieg voor de kinderen kozen. Elke dag, behalve op zondag, waren drie of vier vrouwen ‘pandwaarneemsters’. Zij openden en sloten de winkel en hielpen de klanten. Daarbij mochten ze het werk van hun echtgenoot niet extra aanprijzen. Als een klant iets bestelde, werd geloot welke witwerker de opdracht kreeg. De vrouwen waren ook verantwoordelijk voor de – contante – betaling door de klanten en voor de administratie. Aan het eind van de week moesten ze het pand spic en span achterlaten voor de volgende groep.

De witwerkerswinkel heeft tot rond 1800, toen de gilden werden opgeheven, bestaan.

Bron: Piena, H. 2020, Kleurrijk Nederland: Beschilderd Meubilair 1600-1930 . Een lezing van Piena is te bekijken op https://youtu.be/Zb-QTJoO7sg

De naaister in de Bergstraat

Sat, 08 May 2021 09:29:55 GMT

De naaister in de Bergstraat

In de Bergstraat, een kort straatje tussen Singel en Herengracht, hangt een kunstwerk van Caroline Kampfraath die in de straat woont. De Bergstraat was al vanaf de zeventiende eeuw een straat waar kleine ambachten en prostitutie het straatbeeld bepaalden. Vanaf het einde van de negentiende eeuw, met de opkomst van de confectie-industrie, kwamen er veel naaiateliers in de buurt. De aanpak van de rosse buurt, vanaf 2010, betekende een ingrijpende verandering van de Bergstraat. De prostitutie verdween en de straat werd heringericht. Het ruige beeld van de naaister, een initiatief van de buurt, herinnert aan de geschiedenis van de straat.

Ateliermeisjes, het begin

Het beroep van ateliermeisjes ontstond in de tweede helft van de negentiende eeuw. Tot die tijd maakten vrouwen zelf de kleding voor het gezin of – in meer gegoede gezinnen – lieten die maken.

De industrialisatie met de uitvinding van de naaimachine en vooral met de introductie van de bekende Singer in 1851 maakte de productie van confectiekleding mogelijk. Zoals ook gebeurde bij andere nieuwe beroepen die geen wortels in de gilden hadden, werd ook dit een industrie waarin de Joodse bevolking van Amsterdam een belangrijke rol speelde.

Het initiatief voor het maken van confectiekleding lag veelal bij winkeliers die al handelden in met kleding verwante artikelen, zoals de Bijenkorf, Peek en Cloppenburg, Vroom en Dreesman, Gerzon, de Bonneterie en C & A. De confectiekleding gemaakt door ateliermeisjes heeft deze bedrijven mede groot gemaakt.

Met de meisjes zelf was het minder goed gesteld: Ik zie de meisjes (…) slecht gekleed en velen slecht gevoed. Ik hoor haar klachten: jonge meisjes wier leven (…) dor en troosteloos was. ‘S morgens om zes uur opstaan, om zeven uur aan het werk tot ‘s avonds zeven uur, met een uur schafttijd, 66 uren per week. Slecht geventileerde onfrissche werkplaatsen midden in de stad: geen vacantie, geen ziekte-uitkeering, geen loon op feestdagen; een zoo rechtelooze positie, dat meermalen de vergelijking werd gemaakt, dat de zorg voor de machine grooter was dan de zorg voor den levenden opgroeiende mensch. Zij woonden – althans het meerendeel van haar – in de oude stadwijken in kelders, soms in krotten, in alkoofwoningen (Peter Paul de Boer in Werken rondom het IJ, p. 201).

Roosje Vos, Sani Prijes en Alida de Jong

Deze drie vrouwen hebben zich ingezet om de situatie van de ateliermeisjes te verbeteren. Het begon in 1897. Toen werd met steun van de plaatselijke afdeling van de Kleermakersbond en van de Vrije Vrouwen Vereniging de Amsterdamse Naaistersvereeniging Allen in Eén opgericht. Een jaar later volgde de landelijke Naaistersbond, de eerste vakvereniging voor vrouwen. De naaisters Roosje Vos (links) en Sani Prijes (midden) waren de inspirerende bestuurders die in 1899 met succes de eerste staking van de bond leidden. Na de fusie met de Kleermakersbond in 1901, en het vertrek van Sani in 1902 en Roosje in 1903 dreigde Allen in Eén minder zichtbaar te worden. Maar in 1905 werd de twintigjarige Alida de Jong (rechts) lid.

Alida de Jong, die al vanaf haar dertiende in naaiateliers werkte, kwam in contact met de bond vanwege een conflict op haar werkplek. Een jaar later was ze bestuurslid van Allen in Eén en tweede secretaresse van het landelijke hoofdbestuur. Later werd ze full-time bestuurder van de bond en in 1931 werd zij de eerste vrouw van arbeidersafkomst in de Tweede Kamer. Haar belangrijkste resultaat daar was de verlaging van de leeftijdsgrens voor steun aan alleenstaande vrouwen van 35 naar 25 jaar. Ook was zij in de jaren dertig gemeenteraadslid in Amsterdam.

Ateliermeisjes, jaren dertig

Inmiddels telde de Amsterdamse kledingindustrie in 1933 13.500 werknemers, waarvan 11.000 vrouwen. Het was daarmee in de stad de industrie met de meeste werknemers, die voor het overgrote deel in de confectie werkten. Ze deden dat in naaiateliers, als thuiswerksters of in de sweating ateliers (bij thuiswerksters die zelf weer meisjes in dienst namen). De confectie-industrie was inmiddels ‘gerationaliseerd’, dat wil zeggen eentonig lopende band werk geworden. Een verbetering was wel de in 1919 ingevoerde 48-urige werkweek.

De belangstelling van de meisjes voor de vakvereniging Allen in Eén bleef beperkt tot rond de tien procent. De voor de hand liggende reden was dat het lidmaatschap de meisjes zelf weinig zou opleveren: ze zagen het werk als tijdelijk en droegen hun loon af aan hun ouders.

Sommige meisjes zochten naast het atelierwerk een andere manier om zelf aan wat geld te komen. Henri Heertje beschrijft in ‘Het ateliermeisje van Amsterdam (1934) de dunne lijn tussen het werk in de ateliers en prostitutie: Het loon van de meisjes is absoluut ontoereikend om in al hun behoeften te voorzien. Een „heer” biedt dan uitkomst, en het aantal „heeren” wordt steeds grooter, dat zich wegens de crisis tevreden moet stellen met zoo’n arbeiderskind (…). Deze tijd kweekt prostituée’s, zei mij een chef. Het is prostitutie in netteren vorm, zei een ander.

De woonsituatie van veel meisjes was in deze jaren nog steeds ondermaats en droeg er dus ook niet aan bij om na de lange werkdag naar huis te gaan: Woonruimten met een of twee kamers komen vaak voor, zoodat slapen met het andere geslacht geen uitzondering is (…) Het meisje hoort en ziet veel, is zelden alleen, verkeert onder geprikkelde omstandigheden, ziet de ellende van armoede en slechte of ruwe verhouding der ouders vaak voor zich (Peter Paul de Boer, pp. 204/205).

Kortom, het leven van de ateliermeisjes bleef - ondanks de grote inzet van Roosje, Sani en Alida - ook in de jaren dertig tamelijk troosteloos.

Tot slot

De Tweede Wereldoorlog had ingrijpende gevolgen voor de veelal Joodse werkneemsters in de confectie-industrie. Velen werden vermoord. Alida de Jong stierf in 1943 in Sobibor. Haar broer Loe overleefde de oorlog en schreef het standaardwerk ‘Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog’.

Afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam

Hoeden, linten en passementen

Thu, 29 Apr 2021 11:42:16 GMT

Hoeden, linten en passementen

Een van de weinige herinneringen aan de concentratie hoedenmakers die vanaf de 17e-eeuw in het middendeel van de Jordaan te vinden was, is deze reclame op Prinsengracht 246. Tussen Bloemgracht en Elandsgracht werkten honderden hoedenmakers, lint- en passementwerkers. Zij maakten deel uit van de luxe textielindustrie die na de val van Antwerpen (1585) in Amsterdam tot bloei kwam. Emigranten uit het zuiden, om te beginnen zijdewerkers, vestigden zich op het zuidelijke Pannebackerspad dat al snel de Weverstraat werd genoemd (nu de Bloemstraat). De luxe textielindustrie spreidde zich in de decennia daarna uit.

‘De zijde- en de lintwerkers, de droogscheerders en de wevers, de lakenbereiders en de lakenreders zaten over het gehele nieuwe werk verspreid. Bij honderden bevolkten zij het kwartier tussen de Bloemgracht en de Elandsgracht. Wat de zijde-industrie betreft, was de Laurierstraat bijna de evenknie van de Bloemstraat (...) Met het maken, garneren en kramen van hoeden verdienden in deze contreien velen het brood’ (Kannegieter, 1968).

Hoeden

Op de Rozengracht 204, een voormalige hoedenfabriek, is deze 17 ^e -eeuwse gevelsteen te vinden. Dit soort herenhoeden – de copotains, voorlopers van de hoge hoed - werden oorspronkelijk gemaakt van bevervellen, later van vilt. Hier was vroeger ook de Drie-Hoedjes of Hoedengang. Hoe dichtbevolkt met hoedemakers dit stukje Amsterdam was, blijkt wel uit het feit dat tussen Rozengracht en Lauriergracht ook nog vier Hoedemakersgangen en een Hoedemakershofje waren, die helaas allemaal verdwenen zijn.

In het modebeeld van de 17 ^e -eeuw passeerden verschillende typen hoeden de revue, waarbij vrouwen vaak een kleinere versie van de mannenhoed droegen. Naast de copotains verschenen bijvoorbeeld rond 1670 de hoeden met veren waarvan één kant werd opgeslagen.

Rembrandt, Man met halsstuk en hoed (1626); Jacob Gole, De Smaak (1695 – 1724)

Minder interessant voor de hoedenmakers was de laat 17 ^e -eeuwse pruikenmode en voor de vrouwen de ‘fontange’, hoog opgemaakt haar met versieringen er in. Voor die versieringen gingen de dames naar de lint- en passementenwinkel.

Linten en passementen

Deze gevelsteen is in 1935 gevonden in een oude regenbak in de Rozenstraat en is daar terug geplaatst (nrs. 17-31). De winkelier, een ellemaat in de hand, laat de klant linten en passementen zien. De steen dateert uit de eerste helft van de 17e-eeuw. Het maken van linten en passementen was een serieuze zaak: in 1668 telde Amsterdam 600 meester-passementwerkers die bijna allemaal in de Jordaan woonden.

Passementen zijn borduursels of kantkloswerken. Er kunnen kwastjes, franje, pompons en rozetten in worden verwerkt. Passementen werden en worden onder andere toegepast in kledij, in de inrichting van huizen (kleedjes, lampenkappen) en zijn ook veel in gebruikt in het theater. Daarnaast waren - en zijn - ze essentieel bij het toekennen van onderscheidingen. De onderstaande prent uit 1786 maakt dat heel duidelijk. Op voorstel van stadhouder Willem V werd na de gewonnen zeeslag tegen de Engelsen in de buurt van de Doggersbank de Doggersbank-medaille i ngesteld: de eerste Nederlandse onderscheiding die aan een lint werd gedragen. De prent wordt bewaard in het Rijksmuseum dat een mooie collectie passementen heeft die op de website te bekijken zijn.

Actueel

Op de Noordermarkt staat elke zaterdag hoedenmaker Latko Latkovic met hoeden en petten: https://www.jordaangoudenreael.nl/documenten/00000186.pdf

H.J. van der Kerkhof is een bekende Amsterdamse passementenproducent. Helaas is het winkeltje aan de Elandsgracht dat werd gedreven door de derde generatie Kerkhof een coronadood gestorven, zodat nu alleen de groothandel nog over is.

Herkomst citaat: J.Z. Kannegieter (1968). Het ontstaan van de Amsterdamse Jordaan.

Het Rode Hert

Sat, 24 Apr 2021 09:12:37 GMT

Het Rode Hert

In 1625 krijgen Philip Denijs en Geertruyd Reael van Philip’s vader Pieter de brouwerij het Rode Hert (Roo Hart, Roode Hart) aan de Prinsengracht 349-359 als huwelijkscadeau. Pieter had de brouwerij in 1620 gekocht, het perceel verder uitgebreid en de brouwerij gemoderniseerd. Waarschijnlijk vernoemde hij de brouwerij naar de Vlaamse brouwerij het Hert in Merksem, eigendom van de familie van zijn vrouw. In Amsterdam bestond in 1625 al een brouwerij het Witte Hert en mogelijk is daarom de kleur rood aan de naam toegevoegd. ( Op de ton linksonder op de kade voor de brouwerij is het Rode Hert te zien ). Philip werkte al voor zijn huwelijk in de brouwerij en ook Geertruyd was met het bierbrouwen bekend, haar familie kende verschillende brouwers.

Terzijde: de handel waar Pieter senior echte passie voor had was het houden van civetkatten, in de 17e eeuw een (klein) onderdeel van de VOC-handel. Civetkatten werden gehouden voor het winnen van geurstof (nog niet voor koffie). Zie http://www.winiusenco.nl/Historie/Civet/Civet.html

De familie Denijs woonde en werkte in de zeven panden aan de Prinsengracht. Achter de panden stonden ook nog verschillende gebouwen, zoals een mouterij, een – door een paard aangedreven - rosmolen en een paardenstal. Ook waren gebouwen in gebruik als suikerbakkerij, die na 1632 echter niet meer in het eigendom van de familie was. De combinatie van bierbrouwerij en suikerbakkerij was uit praktische overwegingen, zo kon het per boot aangevoerde heldere water voor beide bedrijven tegelijkertijd worden ingepompt.

Water wordt van de boot gepompt.

De familie was actief betrokken bij het Amsterdamse Brouwerscollege, dat onder andere de toevoer van water vanuit Weesp organiseerde. Philip is zelfs enige jaren de hoofdman van het college geweest. Uit de gegevens van het Brouwerscollege blijkt dat het Rode Hert in 1677 heffing betaalde voor 130 waterschuiten en daarmee een middelgrote brouwerij was.

In 1654 neemt een telg uit de derde generatie, Pieter genoemd naar zijn opa, de brouwerij over en in 1682 wordt de brouwerij bij gebrek aan een opvolger verkocht. De brouwerij heeft daarna nog diverse eigenaren gehad en tot 1841 bestaan.

De schilder Gabriël Metsu heeft in de Oude Noldersgang naast Brouwerij het Rode Hert gewoond. Hij schilderde rond 1662 ‘De oude drinker’ met op de bierton het merkteken van het Rode Hert.

De zeven panden

De panden zijn herhaaldelijk verbouwd of gerenoveerd.

De huidige ‘versieringen’ op de panden zijn in de eerste plaats natuurlijk de medaillons van het Rode Hert op de nummers 353, 357 en 359. Het pakhuis op nummer 349 heeft als bijnaam de Bloemkool, dat stond er vroeger namelijk met grote letters op. Het pakhuis is in gebruik geweest voor de Hillegomse groentemarkt, deel van de grote groentemarkt die in de 17 ^e -eeuw hier aan de Prinsengracht was. Nummer 351 heeft ooit De Schenkkan geheten en heeft nu een gevelsteen van een wapen op de gevel. Op nummer 353 vinden we de gevelsteen de Palmboom en op nummer 359 de gevelsteen de Drie Eikels.

Een belangrijke bron voor dit blog was: Ruud Koopman, De brouwers in het Rode Hert op de Prinsengracht in Amsterdam, 1616-1841 (1990).

Het Schildershuis aan de Lauriergracht

Fri, 16 Apr 2021 12:03:23 GMT

Het Schildershuis aan de Lauriergracht

Het is jammer dat het oorspronkelijke pand er niet meer staat, maar hier – op Lauriergracht 25/27 - stond in de 17e- eeuw het befaamde Schildershuis , eigendom van Govert Flinck.

Govert Flinck leerde het schildersvak in Leeuwarden. In 1634, toen hij eigenlijk al een volleerd schilder was, ging hij nog een jaar in de leer bij Rembrandt van Rijn in Amsterdam. Flinck wilde de stijl van Rembrandt, die inmiddels populair was geworden, leren. Rembrandt leidde in die periode het atelier van kunsthandelaar Hendrick Uylenburgh.

In hetzelfde jaar 1634 verhuisde ook een goede bekende van Govert, Saskia Uylenburgh, van Leeuwarden naar Amsterdam om met Rembrandt te trouwen.

Govert Flinck schilderde in 1635 dit portret van Saskia Uylenburgh. Duidelijk in Rembrandtstijl: het is jarenlang toegeschreven geweest aan Rembrandt. Het zelfportret van Govert Flinck is uit 1640.

In 1635 begon Rembrandt zijn eigen atelier en nam Govert Flinck de leiding van het atelier van Hendrick Uylenburgh over. Een jaar later begon ook hij een eigen werkplaats aan de Lauriergracht. Dat pand verwierf grote bekendheid als het Schildershuis . Flinck schilderde er en woonde er aanvankelijk ook. Ook verhuurde hij woon- en werkruimte aan andere kunstenaars. Tussen 1642 en 1661 woonde en werkte bijvoorbeeld de schilder Jurriaen Ovens aan en af in het pand. Het souterrain verhuurde Flinck aan een bordeel.

Flinck was, anders dan Rembrandt, een goede netwerker. Hij had invloedrijke vrienden op het hoogste bestuurlijk niveau. Het Schildershuis werd dan ook druk bezocht en zijn schilderijen vonden gretig aftrek onder de Amsterdamse notabelen en aan het hof van de Prins van Oranje. Acht jaar na de aankoop van het Schildershuis had Flinck voldoende verdiend om schuin er tegenover een dubbel woonhuis te kopen. Zijn schilderswerkplaats bleef op nr. 25/27.

Govert Flinck stierf in 1660 op vijfenveertigjarige leeftijd op het hoogtepunt van zijn carrière. Hij had namelijk twee maanden eerder de grootste opdracht uit de geschiedenis van de stad Amsterdam verworven: twaalf doeken voor het nieuwe stadhuis op de Dam (het huidige paleis). Aan het eerste schilderij getiteld De nachtelijke samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis was hij net begonnen.

De inmiddels failliete Rembrandt was deze pretentieuze opdracht misgelopen. Door de dood van Flinck kreeg hij alsnog de kans om een vervangende versie te schilderen, maar die werd afgewezen. Flinck’s huurder Jurriaen Ovens werd toen gevraagd het schilderij waaraan Flinck was begonnen af te maken. De overige doeken werden door anderen geschilderd. ( Inmiddels is Rembrandts versie van Claudius Civilis bekender dan de versie van Flinck-Ovens ).

Het Schildershuis werd verkocht aan Kunsthandel Uylenburgh. De kunsthandel – die inmiddels door Hendrick samen met zijn zoon Gerrit werd gerund - was eerder onder andere gevestigd geweest aan de Sint Antoniebreestraat, op de Dam en op de Westermarkt. Hendrick overleed een jaar na de verhuizing naar de Lauriergracht. Gerrit Uylenburgh kwam in de jaren zeventig van de 17e-eeuw in opspraak toen schilderijen die hij wilde verkopen werden afgekeurd. Het werd een slepende zaak en de schade aan zijn reputatie leidde in 1675 tot het faillissement van de kunsthandel.

Afbeeldingen: Rijksmuseum en Paleis op de Dam

Voor meer informatie over Rembrandts loopbaan: zie mijn blog over Cornelia van Rijn .

Het Amsterdam van Greet Hofmans

Fri, 09 Apr 2021 12:01:39 GMT

Het Amsterdam van Greet Hofmans

Margaretha Hofmans is vooral bekend geworden door de naar haar genoemde affaire die in 1957 tot een constitutionele crisis leidde. Maar Greet had ook een leven voor en na de negen jaren die het Hofconflict besloeg en dat leven speelde zich grotendeels af in Amsterdam. Ze woonde er op tenminste vijf verschillende adressen en heeft daarnaast consulten gegeven op in ieder geval twee andere plaatsen in de stad.

Een eenvoudig leven

Greet Hofmans werd in 1894 geboren in de Vinkenstraat als oudste van vier kinderen. Van haar vader is bekend dat hij gewerkt heeft als matroos, havenarbeider en zwemleraar. Haar moeder had een dwarslaesie en was grotendeels aan bed gebonden. Maar tegelijkertijd was zij ook een van de eerste leden van de Theosofische Vereniging, wat uitzonderlijk was voor een vrouw uit een arbeidersgezin. Na vier jaar onderwijs ging Greet aan het werk, eerst als dienstbode, daarna als ateliermeisje en vervolgens als administratief medewerkster. Greet ging graag naar concerten, toneel- en balletvoorstellingen en naar de bioscoop.

In 1908 werd Greet net als haar moeder lid van de Theosofische Vereniging. Ze bezocht onder andere bijeenkomsten van de Krishnamurti, een Indiase goeroe van de Orde van de Ster in het Oosten. Deze bijeenkomsten waren in het slot Eerde in Ommen dat door Baron van Pallandt hiervoor ter beschikking was gesteld. Daar leerde Greet steeds meer mensen in deze kring kennen.

Het gezin woonde inmiddels na een korte uitstap naar Zaandam in de Frederik Hendrikstraat . Tussen 1929 en 1936 overleden Greet's moeder, haar vader en een van haar zussen. Greet verhuisde na hun dood tijdelijk naar een pastorie aan de Jekerstraat en vervolgens naar een zolder aan de Vijzelgracht . In de oorlog was Greet Hofmans betrokken bij het uitdelen van bonkaarten aan ondergedoken joden, het distribueren van valse persoonsbewijzen en het wegbrengen van kinderen uit de crèche van de Hollandse Schouwburg.

Channeler

Na de bevrijding viel ze in een diep gat. Maar op 2 maart 1946, Greet was toen 52 jaar, werd ze getroffen door ‘helderhorendheid’ en ontving ze ‘doorgevingen’ van een onbekende Meester. Ze ontmoette de occulte Jan Willem Kaiser die voor zijn bezigheden gesponsord werd door bankdirecteur Bob Pierson. Jan Willem had van Bob Pierson ook een huis in Baarn ter beschikking gekregen. Hij analyseerde en interpreteerde Greets doorgevingen en door het contact met hem herkende ze de Meester als Jezus. Zelf kreeg ze onderdak op het landgoed van Baron van Heeckeren van Molencate in Hattem. De baron en zijn vrouw behoorden tot de staf van koningin Juliana. De moeder van de Baron – Adolphine - was haar grootmeesteres.

Café de Bosboom en de IJsbreker

Vanaf toen ging het snel. Greet gaf overal in het land consulten, waaronder in een café op de hoek van de Nassaukade en de Bosboom Toussaintstraat [1] en in café de IJsbreker aan de Weesperzijde . Ondertussen had ze ook de nieuwsgierigheid gewekt van prinses Wilhelmina en koningin Juliana. Het deed de groei van haar klantenkring alleen maar toenemen. Onder het motto baat het niet, dan schaadt het niet suggereerde Prins Bernhard in 1948 om Greet in te schakelen voor de behandeling van de slechtziende prinses Marijke.

Elsa Mijnssen en Adolphine van Heeckeren van Molencate

Na de affaire

Na haar verbanning van Paleis Soestdijk in 1957 (ook de familie Heeckeren van Molecaten werd ontslagen) vond Greet Hofmans onderdak bij de buren van de koninklijke familie, bij verzekeringsdirecteur Frans Mijnssen en zijn vrouw Erna. In hun tuin werd een woonruimte ingericht voor Greet. Er lijkt bij Greet weinig sprake te zijn geweest van rancune. Ze is nooit ingegaan op voorstellen van buitenlandse kranten om haar kant van het verhaal voor veel geld te vertellen. Toch lijken er desalniettemin pogingen te zijn gedaan om zoiets te voorkomen. Haar woonruimte werd twee keer in brand gestoken. En Frans Mijnssen en Greet werden aangereden door een onbekende auto die hard doorreed. Greet hield er een dubbele schedelbasisfractuur aan over en werd hierna twee jaar lang door rechercheurs bewaakt.

Ze verhuisde terug naar Amsterdam, waar ze de beschikking kreeg over een bovenverdieping van een pand van de Mijnssens aan de Kalkmarkt . Haar populariteit bleef groot en de vraag naar spreekbeurten door Greet was enorm. Erna Mijnssen organiseerde avonden voor ondernemers waar topmannen van Philips, Unielever en Shell enthousiast reageerden op Greet’s felheid tegen het materialisme. Daarnaast organiseerde Erna ook succesvolle damesbijeenkomsten. In Zeist organiseerden fans van Greet de zogeheten Open Veldbijeenkomsten. Ministers, hoogleraren, artsen en kunstenaars kwamen luisteren. Ook trad ze op in Utrecht en Den Haag. Greet Hofmans werd 74 jaar en overleed in 1968 in haar huis aan de Kalkmarkt.

[1] Het café komt voor als café Italia en als café de Bosboom. Sommige bronnen vermelden dat Greet Hofmans ook nog naast het café in de Bosboom Toussaintstraat heeft gewoond .

Foto cafés: Beeldbank Amsterdam

Belangrijke bronnen waren: https://www.groene.nl/artikel/een-hollands-sprookje en

https://reportersonline.nl/het-geheime-archief-van-greet-hofmans-deel-1/

Vergane glorie aan de gracht

Fri, 09 Apr 2021 09:40:00 GMT

Vergane glorie aan de gracht

Deze twee foto’s hangen – enigszins verkreukeld - voor het raam van Prinsengracht 254, op de hoek met de Lauriergracht. Ze zijn in 1895 genomen door schilder en fotograaf George Hendrik Breitner. Hij woonde van 1893 tot 1899 op Lauriergracht nr. 8. Op de linker foto kun je ‘Amstel’ lezen, opschrift van de slijterij annex café in het toen spiksplinternieuwe hoekpand (1890).

Het pand had vijf verdiepingen. De ingang van de slijterij was op de hoek en de ingang van het café aan de Prinsengracht. Aan de Lauriergracht was nog een derde ingang. De linker foto hieronder is uit 1920, het Amstelbier was inmiddels vervangen door Heineken. Er ontstonden rond die tijd ernstige verzakkingsproblemen en in 1925 werd het pand daarom grondig onder handen genomen.

Tussen 1930 en 1940 verdwenen de slijterij en het café en werd de hoekdeur verplaatst naar de Lauriergracht. Na de oorlog had de begane grond diverse gebruikers tot in de jaren zestig de verzakkingen opnieuw opspeelden. In 1965 stond de benedenverdieping leeg. Daar maakten de filmers van Modesty Blaise dankbaar gebruik van: Monica Vitti, achternagezeten, vlucht het pand in, zet een pruik op en installeert zich als pseudo hoertje achter het raam. Als haar achtervolgers voorbij zijn, vertrekt ze in tegengestelde richting.

In 1966 werden de drie bovenste verdiepingen gesloopt. De eerste verdieping bleef bewoond en is dat nog steeds. In de voormalige slijterij is in de jaren zeventig een edelsmid gevestigd geweest, maar inmiddels staat de benedenverdieping al jaren leeg. Aan de Prinsengracht herinnert een vaag opschrift nog aan het café.

Volgens de website Amsterdam Monumentenstad is Prinsengracht 254 één van de zeldzame nog niet gerestaureerde panden in de grachtengordel. Het ziet er treurig uit.

M et dank aan Harry Hosman, die kon vertellen dat de filmafbeeldingen die bij het googlen van Prinsengracht 254 opdoken van Modesty Blaise waren.

De historische afbeeldingen bij deze blog komen uit het Stadsarchief Amsterdam en van de website Amsterdam Monumentenstad.

Hof aan de Zeedijk

Sun, 04 Apr 2021 12:24:56 GMT

Hof aan de Zeedijk

In de herfst van 1572 begonnen Minou Joubert en Piet Reydon op de hoek van de Zeedijk en de Nieuwmarkt, ongeveer waar nu Café de Zon is, een opvanghuis voor verweesde vluchtelingetjes. Minou was een Française uit de Midi, Piet was de zoon van een Amsterdamse moeder en een Franse vader. Als overtuigde hugenoten waren ze in de zomer van 1572 met hun familie vanuit hun Chateaux de Puivert in het zuiden van Frankrijk naar Parijs vertrokken om het huwelijk van de katholieke Margaretha, zus van de Franse koning Karel IX, en de protestantse leider Hendrik van Navarra bij te wonen. Het huwelijk moest de vrede tussen hugenoten en katholieken bezegelen, maar liep uit op de dramatische Bartholomeusnacht (24 augustus 1572). Minou en Piet vluchtten naar Piet’s geboortestad Amsterdam.

Hun opvanghuis, zelf noemden ze het hun hof, lag op een bijzondere plek. Het was een van de eerste huizen die je zag als je door de St. Anthoniespoort de stad in kwam: een veilige plek na een vaak lange en gevaarlijke reis. Het was ook een statement, het hof was gevestigd vlakbij het Minnebroedersklooster, het meest streng katholieke klooster in Amsterdam.

Fictie

Het hof van Minou en Piet is, net als zij zelf, fictie. Het speelt een hoofdrol in het tweede deel van wat een vierdelige serie moet worden over de hugenoten. Kate Mosse is de auteur. Het eerste deel van de serie speelt zich af in de Franse Midi, het tweede deel grotendeels in Amsterdam. De serie zal uiteindelijk eindigen in Franschhoek in Zuid-Afrika. Mosse noemt dit tweede deel, getiteld ‘Stad van Tranen’, haar liefdesbrief aan Amsterdam.

Het verhaal van Minou en Piet in Amsterdam begint in de roerige periode tussen de beeldenstorm in 1566 en de alteratie in 1578 en eindigt in 1584 met het nieuws van de moord op Willem van Oranje. Er zijn verschillende, met elkaar verweven, verhaallijnen. De combinatie van werkelijkheid en fictie in het boek is knap. De fictie kán waar geweest zijn, zo ontdekte ik, toen ik een aantal Amsterdamse beschrijvingen ging natrekken.

Hugenoten in Amsterdam: eerste en tweede refuge

Hugenoten zijn de Franse navolgers van Calvijn, een van de redenen waarom de noordelijke Nederlanden een voor de hand liggend toevluchtsoord was. Er zijn twee perioden geweest waarin er veel hugenoten naar Amsterdam kwamen, de eerste en de tweede ‘refuge’. De eerste refuge begon na de Bartholomeusnacht in 1572, die een vlucht van hugenoten in noordelijke richting veroorzaakte. Aanvankelijk vooral naar Antwerpen, en na de val van Antwerpen in 1585 verder noordwaarts, naar onder andere Amsterdam. Dat Minou en Piet niet naar Antwerpen gingen, maar direct doorreisden naar Amsterdam is gezien Piet’s herkomst en contacten in Amsterdam geloofwaardig.

Met het Edict van Nantes in 1598, dat de Franse hugenoten dezelfde burgerrechten gaf als de katholieken, keerde de rust in Frankrijk terug. De hugenoten die naar Nederland waren gekomen, kregen in de loop van de zestiende eeuw eigen Franstalige kerken. In Amsterdam gebeurde dat in 1578 toen de kapel van het Paulusklooster aan de Oudezijds Achterburgwal de Waalse kerk werd.

Waalse kerk

In 1685 werd het Edict van Nantes ingetrokken en begon de tweede refuge. Deze vluchtelingenstroom was veel groter dan de eerste en rond 1700 woonden er meer dan 12.000 hugenoten in Amsterdam, waarvan velen in de Jordaan.

Het hof

In de stad Amsterdam waren de burgemeesters de "overste voogden " van wezen . De kosten voor de zorg werden onder andere betaald vanuit de erfgelden van de wezen en daarom hield de weeskamer alleen toezicht op kinderen die iets bezaten. Op de website van het Amsterdam Museum wordt uitgelegd hoe daarom in de zestiende eeuw bezorgde vrouwen steeds vaker huizen beschikbaar gingen stellen waarin verweesde kinderen zonder bezittingen werden opgevangen. Het initiatief kwam vaak vanuit een geloofsgemeenschap en er was nauw contact met het stadsbestuur, dat immers de ultieme verantwoordelijkheid had voor de zorg van de wezen. Het voorbeeld voor het fictieve hof van Minou moet de voorloper van het Burgerweeshuis zijn geweest, dat rond 1520 op particulier initiatief is gesticht. Het betrof hier enkele huizen tussen het Rokin en de Kalverstraat.

De weeskinderen in deze huizen werden niet aan het oog onttrokken. De huizen stonden vaak op goede plekken in de stad en de wezen waren zichtbaar, onder andere als ze naar de kerk gingen. Op deze manier hoopten de initiatiefnemers rijke stadsgenoten te bewegen tot giften. Dat Kate Mosse de geschiedenis van het burgerweeshuis kent, blijkt ook als ze over Minou in 1584 schrijft: ‘Ze sloeg een bruine kartonnen map open en richtte haar aandacht op de nieuwste voorstellen van de bestuurders van het nieuwe stadsweeshuis op de plek van het Sint-Luciaconvent aan de Kalverstraat. Hun succes aan de Zeedijk betekende dat Piet en zij veel om advies werden gevraagd.’ In 1589 zou het voormalige klooster ingrijpend worden verbouwd tot het Burgerweeshuis.

De alteratie: uitzetting van burgermeesters en Minnebroeders

Ook de alteratie – de afzetting van de katholieke stadregering - op 26 mei 1578 wordt door Kate Mosse nauwgezet beschreven. Piet Reydon nam vanzelfsprekend deel aan de vergadering van geuzen waar werd besloten tot actie. Interessanter is dat Minou de invloedrijke katholieke vader van een goede vriendin, tevens scheepsmagnaat, waarschuwde en hem vroeg te helpen om bloedvergieten te voorkomen.

De context van de alteratie komt in het boek nadrukkelijk aan de orde: de blokkade van schepen door de geuzen in 1567 en de negatieve gevolgen daarvan voor de Amsterdamse economie, de Satisfactie die in februari 1578 wordt gesloten en die leidt tot het opheffen van de blokkade en het gedogen van de protestantse godsdienst, en de onwil van burgemeester Dircks en zijn medebestuurders om de Satisfactie uit te voeren.

Op 26 mei is het dan zover: ‘Plotseling week de menigte uiteen om drie of vier van de geuzen door te laten, gevolgd door twee rijen zwaarbewapende burgersoldaten die Hendrick Dircksz en de andere burgermeesters escorteerden. De griffier en andere poorters liepen twee aan twee achter hen, gevolgd door belangrijke katholieke geestelijken en de gehate grauwe broeders, die als de ogen en oren van de Spanjaarden in Amsterdam hadden gefungeerd’.

Een mooi detail ten slotte is dat Minou na de Alteratie op 26 mei naar een protestantse kerkdienst in de Oude Kerk ging en dat Mosse daarbij vermeldt dat de Nieuwe kerk nog door de katholieken werd gebruikt. Ook dat klopt historisch. De Nieuwe Kerk kwam pas in september beschikbaar voor de protestanten na nog een kleine beeldenstorm.

Afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam en Amsterdam Museum

Amerikaans ijs

Fri, 26 Mar 2021 09:09:53 GMT

Amerikaans ijs

In het begin van de 20e eeuw groeide, mede omdat het maken en bewaren ervan makkelijker was geworden, de populariteit van consumptie-ijs. Naast het ambachtelijk ijs, gemaakt door banketbakkers en vervolgens ook door de Italiaanse ijsmakers die naar Nederland kwamen, werd ook het fabrieksijs populair. De eerste Amsterdamse ijsfabriek was gevestigd in het pand van de in 1876 opgerichte Amsterdamsche Melkinrichting op Prinsengracht 739-741. Na een fusie met enkele andere melkinrichtingen ontstond de Vereenigde Amsterdamsche Melkinrichtingen, oftewel VAMI. In 1923 werd begonnen met de fabricage van VAMI-ijs. Het werd gemaakt met Amerikaans materiaal en volgens Amerikaans recept. De ijsfabriek stond bekend als de modernste van Europa.

De consumptie van ijs had vanaf 1920 in de Verenigde Staten een enorme vlucht genomen. Het werd het Amerikaanse ‘comfort food’ toen met de zogeheten drooglegging alcohol werd verboden.

IJs verving de drank, hoewel er ook creatief werd omgegaan met de clandestiene verwerking van alcohol in ijs.

De auto’s om VAMI-ijs te vervoeren en de VAMI-ijskarren kon je overal in Amsterdam zien. En in de Kalverstraat op nr. 171 was er de VAMI-lunchroom waar je poffertjes kon eten met ijs toe.

Na de 2 ^e wereldoorlog werd VAMI overgenomen door Albert Heijn. Albert Heijn verkocht de ijsfabriek in 1962 aan Unilever en de fabriek aan Prinsengracht 739-741 werd opgedoekt. De lunchroom in de Kalverstraat sloot in 1978. Van de mooie gevel in de Kalverstraat is niets meer over. Maar de gevel van de ijsfabriek aan de Prinsengracht is bewaard gebleven. En ook de twee ernaast gelegen voormalige pakhuizen (met tuitgevel) van VAMI staan er nog.

Het pand in neo-renaissancestijl is in 1885 ontworpen door architect Eduard Cuypers. De top is uitbundig versierd, en heeft een erker en een torentje. Boven de ingang is een fries van beeldhouwer Emil Van de Bossche waarop de melkproductie is afgebeeld.

Noot: Eduard Cuypers en Emil Van den Bossche kwamen uit dezelfde kring van architecten en beeldhouwers als de bouwers van het hoekpand Leidsestraat - Keizersgracht , waar ik eerder over schreef. Dat is ook te zien.

Historische foto’s : archief Albert Heijn

Sightseeing met Sisi

Sun, 21 Mar 2021 08:42:39 GMT

Sightseeing met Sisi

Op 2 mei 1884 om half acht ’s-ochtends kwam Keizerin Elisabeth van Oostenrijk per trein aan op het Amsterdamse Weesperpoortstation, waar ze ontvangen werd door de burgemeester. Vervolgens verplaatste de keizerin zich met haar gezelschap (40 personen en vele koffers) naar het Doelenhotel. Het eerste bezoek dat Sisi (Sissi met dubbel S in de beroemde film) van daaruit bracht, was aan dr. Mezger. Mezger, ook bekend als vorstenwrijver of vorstenkneder , en als de wonderdokter met goddelijke duimen , hield praktijk in het Amstelhotel. Hij had tal van koninklijke klanten, waarvan er verschillenden tegelijk met keizerin Sisi in Amsterdam verbleven. Zes weken lang zou de keizerin zich twee keer per dag laten behandelen. Elke ochtend om 9 uur, na al een wandeling door de stad te hebben gemaakt, meldde ze zich bij Mezger. In de namiddag kwam ze dan opnieuw.

Om 10 uur op de dag van haar aankomst was de eerste behandeling achter de rug en wandelde de keizerin naar Artis. Na het bezoek aan Artis bezocht ze museum het Trippenhuis, vandaar liep ze naar diamantslijperij Daniels in de Zwanenburgstraat (op de plek waar nu de Stopera is) en tenslotte bezocht ze het Paleis op de Dam. Het lijkt een verkenningstocht te zijn geweest, want deze bezienswaardigheden zou ze een week later opnieuw met haar dochter bezoeken. Onderweg, in de Kalverstraat, werd geshopt: een antieke klok, Delfts aardewerk, een schilderij, wat kandelaars. Om vier uur was de keizerin terug in het Doelenhotel, waar ze wat at voordat ze voor een tweede behandeling naar Mezger ging.

In blauw de plekken die Sisi op haar eerste dag in Amsterdam bezocht vanuit het Doelenhotel (rood).

Sisi in Nederland

Keizerin Sisi heeft twee keer langere tijd doorgebracht in Amsterdam. Van 2 mei tot 10 juni 1884 logeerde de toen 46-jarige keizerin in het kort daarvoor vernieuwde Doelenhotel. Gedurende één week in deze periode hield haar jongste dochter Marie Valerie haar gezelschap. Een jaar later, van 26 februari tot 1 april 1885, was de keizerin er opnieuw. Het Doelenhotel was het enige hotel in Amsterdam waar je kon baden in zeewater dat uit Zandvoort werd aangevoerd. Dat werd gezond geacht. Naast een etage in het Doelenhotel huurde Sisi ook in Zandvoort een aantal appartementen. Vaak reed ze in de avonden paard op het strand en overnachtte ze in Zandvoort. Het Doelenhotel gebruikte ze dan overdag.

De keizerin kwam naar Amsterdam en meer speciaal naar Mezger vanwege haar gezondheid – vermoedelijk ging het daarbij om reumatische klachten. Ze verkende niet alleen Amsterdam en Zandvoort, maar bezocht ook tal van andere steden en dorpen in vooral Noord- en Zuidholland. Ook ging ze naar Apeldoorn, waar ze tijdens haar tweede verblijf op bezoek ging bij het koninklijk paar Willem III en Emma, en kennismaakte met de jonge Wilhelmina. Ze maakte boottochten, ook op zee. Het hierboven beschreven programma op haar eerste dag van aankomst is representatief voor het hoge tempo dat ze aanhield.

Incognito

Sisi, met paraplu, wandelde graag in het Vondelpark. De begeleidende politieman is ook op de foto te zien.

Hoewel het na de grootse aankomst bekend was dat Sisi in Amsterdam was, bewoog zij zich voor de rest van haar verblijf ‘in schrengstem incognito’ te voet door de stad, waarbij ze dus flinke afstanden aflegde. Ze werd vergezeld door één hofdame en op enige afstand gevolgd door een politieagent. Altijd droeg ze een parasol of waaier om niet herkend én niet gefotografeerd te worden: in 1870 had ze namelijk besloten dat ze te oud werd voor foto’s. Vooral het gebruik van de waaier had in Amsterdam soms een averechts effect. Commentaar als “Zeg kijk eens, die is zeker in de war en denkt dat het zomer is” was niet ongewoon. Op het Rembrandtplein duwde eens een man met zijn paraplu tegen de waaier omdat hij benieuwd was wie er achter zat. De begeleidende agent, hoofdinspecteur Batelt, schreef erover: “Eens echter moest ik op het Rembrandtplein tussenbeide komen, een onhebbelijk jongmens gaf een tik op de waaier zodat de keizerin verschrikt terugweek. Ongemerkt nam ik het jongmens bij de arm en gaf hem over aan de politiepost Rembrandtplein.” De man had geen idee dat het om de keizerin ging. Voor het voorval, dat de geschiedenis is ingegaan als het waaier-incident, kwamen de burgemeester en de minister van Binnenlandse Zaken persoonlijk naar de keizerin om hun excuses aan te bieden.

Twee bijzondere bezoeken

Eén van Sisi’s bezoeken betrof de net nieuwe Hollandse Manege aan het Vondelpark. De manege was gebouwd naar voorbeeld van de Spaanse Rijschool in Wenen, eigendom van de keizerlijke familie. De keizerin was een zeer ervaren amazone en een circusliefhebber. In Wenen had ze onder andere les had genomen bij Oscar Carré, toen zijn circus daar optrad. Als dank voor de lessen schonk ze hem de Arabische volbloedhengst Mahmoud, die jarenlang in het circus zou optreden. Carré had in de periodes dat Sisi in Amsterdam was daar geen voorstellingen: of ze hem in Nederland dus heeft kunnen ontmoeten is onduidelijk.

Bij haar eerste bezoek aan Nederland stonden de paarden van de keizerin, overgekomen uit Wenen, enige tijd in de Hollandse Manage, maar zij werden al snel verplaatst naar Zandvoort. Ook bij haar tweede bezoek werden haar paarden in Zandvoort ondergebracht.

Een ander bezoek dat ook te maken had met de keizerlijke familie was aan de Begijnhofkapel. De keizerin was vroom katholiek, ze had bijvoorbeeld een kapel laten inrichten in het Doelenhotel en ging daarnaast ook regelmatig, zowel in Amsterdam als in Zandvoort, ter kerke.

Maar het bezoek aan de Begijnkapel was ook vooral een herdenking. Precies vierhonderd jaar eerder, in 1484, had volgens de overlevering namelijk een andere Habsburger, Keizer Maximiliaan, een pelgrimage gemaakt naar het Mirakel van Amsterdam (zie het blog Kruispunt Koningsplein ) . Het verhaal is dat de keizer, toen ook keizer van Nederland, ernstig ziek werd tijdens een bezoek aan Den Haag. Zijn dokter adviseerde een pelgrimage naar de Heilige Stede. Eenmaal daar aangekomen genas hij op wonderbaarlijke wijze (feitelijk kwam Maximiliaan pas vijf jaar later naar Amsterdam, vooral omdat de stad hem toen een groot bedrag had geleend).

Bedankjes

Beide keren deelde Sisi op de dag van haar vertrek met diamanten bezette gouden ringen en andere geschenken uit. Ook liet ze geldbedragen voor de armen achter. En ze kende onderscheidingen toe, zoals de benoeming van Salomon H. Perel tot Hofpedicure van de Keizerin van Oostenrijk. Al dat wandelen …

Noot: Er is veel geschreven over de tijd die Sisi doorbracht in Amsterdam, maar niet alles blijkt te kloppen. Een voorbeeld daarvan is dat Sisi in Amsterdam kennis zou hebben gemaakt met Oscar Carré, maar dat was al veel eerder in Wenen. Ook wordt soms vermeld dat Sisi het Rijksmuseum zou hebben bezocht, maar dat opende pas na het vertrek van de keizerin. Vermoedelijk wordt het Trippenhuis bedoeld, dat ze wel bezocht heeft.

Bronnen:

Hoofdinspecteur Batelt schreef in 1911 het boekje ‘Duister Amsterdam’ waarin ook de begeleiding van de keizerin aan de orde komt. Zie https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?objectsearch=keizerin&coll=boeken&identifier=MMSFUBU02:000049368:00107

Het artikel van Anne-Dirk Renting, Keizerin in Nederland, in het boek dat verscheen ter gelegenheid van een tentoonstelling over Sisi in Paleis het Loo (2005), geeft een goed overzicht van de dagprogramma’s van Sisi.

De informatie over Sisi en Oscar Carré komt deels uit ‘Een plek om lief te hebben’, over de geschiedenis van Carré (2012).

Varenslieden (Migranten uit het noorden, 3)

Sat, 13 Mar 2021 11:34:57 GMT

Varenslieden (Migranten uit het noorden, 3)

De Montelbaanstoren in 1643 met links daarvan de Ridderstraat en de Jonkerstraat (niet te verwarren met de huidige Nieuwe Ridderstraat en Nieuwe Jonkerstraat die noordelijker liggen), de straten waar veel varenslieden woonden of logeerden. Rechts is het IJ te zien.

Naar Amsterdam

T erwijl de welvaart in Amsterdam in de 17e-eeuw toenam en het een van de rijkste steden van Europa werd, raakte de Deense koning vanaf 1625 betrokken in de Dertigjarige oorlog. De welstand brokkelde af en veel mensen raakten op drift. Mannen vertrokken naar Amsterdam om een militaire dienstplicht te ontlopen. Negen jaar later voltrok zich bovendien een enorme ramp op de eilanden en in het kustgebied van Noord-Duitsland en Denemarken. Bij een stormvloed waarbij het water wel vijf meter boven het normale niveau kwam, verloren duizenden mensen het leven.

De Hollandse waterbouwkundige Jan Adriaenszoon Leeghwater bevond zich op een van die eilandjes om advies te geven bij de bouw van een grote sluis. Vanwege het stijgende water ging hij eerder dan gepland terug naar het - houten - huis waar hij met zijn zoon logeerde. In de nacht trok de storm aan en Leeghwater besloot ondanks het stijgende water en de wind van het houten huis naar een stenen huis honderd meter verderop te gaan. Daar sloeg in de loop van de nacht de deur uit de sponning, het water spoelde de aarde onder het huis weg en het huis brak in stukken, maar Leeghwater en zijn zoon overleefden de ramp.

Deze ontwikkelingen brachten veel mensen naar Amsterdam, mannen vooral als ‘varenslieden’. Tussen 1600 en 1700 was rond 25% van de varenslieden die in Amsterdam aanmonsterden afkomstig uit de Scandinavische landen. Zij waren arm en slecht opgeleid. Minder dan de helft van de varenslieden in Amsterdam (47%) kon lezen en schrijven, terwijl dat percentage bij bijvoorbeeld de scheeptimmerlieden 70% was. Zeeman was ook een van de slechts betaalde beroepen met een dagloon van 45 cent, terwijl de scheeptimmerlieden 1,80 per dag verdienden.

De zeelieden uit Noord-Duitsland, Denemarken en Noorwegen voeren vooral mee met de Walvisvaart en de VOC.

De Noordse of Groenlandse compagnie

Groenlandse pakhuizen, Keizersgracht 40-44

Rond 1600 kwam de walvisvaart rond Spitsbergen volop op gang. Elk voorjaar kwamen honderden, vooral Noorse, zeelieden naar Amsterdam om aan te monsteren voor de walvisvaart. Van 1614 tot 1642 deden ze dat bij de Noordsche – later Groenlandsche – Compagnie. De compagnie, vergelijkbaar met de VOC en WIC, had toen het handelsmonopolie voor walvistraan. De Amsterdamse kamer van de Compagnie zetelde in vijf pakhuizen aan de Keizersgracht (gebouwd in 1621), waarvan er drie bewaard zijn gebleven. Behalve vergaderd werden er in de vijf huizen ook botten, baleinen en traan tot - wel 600.000 liter - opgeslagen. Vooral rond en boven het IJ werd de opbrengst van de walvisvaart verwerkt.

In 1642 werd de walvisvaart vrijgegeven. Het aantal schepen en bij de vangst betrokken zeelieden nam toen in hoog tempo toe. Rond 1700 zetten jaarlijks ongeveer 200 schepen koers naar Spitsbergen. In het najaar gingen een deel van de varenslieden terug naar huis met koffie, thee, tabak, potten en pannen uit Amsterdam, anderen bleven.

De VOC

Het Oost-Indisch Huis aan de Oude Hoogstraat. Hier was het VOC-kantoor.

Ook de VOC, opgericht in 1602, wierf varenslieden uit Noord-West Europa, vaak door tussenkomst van volkhouders die in herbergen en kroegen werkloze zeelieden benaderden. Schattingen op basis van de scheepssoldijboeken laten zien dat tussen 1600 en 1800 rond de 17.000 Noren voor de VOC werkten. De spannende verhalen die de volkhouder vertelde en het uitzicht om goed geld te verdienen waren aanlokkelijk. Bovendien regelde de volkhouder de aanschaf van benodigdheden voor de reis, en zorgde voor kost en inwoning tot het vertrek. Een contract met de VOC was voor drie tot vijf jaar. De verdiensten van het eerste jaar gingen grotendeels naar het afbetalen van de volkhouder. VOC-vaarders die het avontuur overleefden vestigden zich dikwijls in Amsterdam.

Het Gekroonde Hof van Denemarken

Bij hun aankomst in Amsterdam en tussen de zeereizen door logeerden de zeelieden in goedkope pensions in de Lastage, in de Ridderstraat of de Jonkerstraat. En als ze trouwden, vaak ook met een partner uit hun streek van herkomst, bleven ze daar in de buurt wonen. Het was een hechte gemeenschap, die elkaar hielp bij het regelen van zaken.

Het Gekroonde Hof van Denemarken in de Ridderstraat was een pension dat gedreven werd door de Noorse Rachel Theunis en haar echtgenoten. Zij fungeerden als slaapvrouw en slaapbazen. Van Rachel’s vier echtgenoten (ze overleefde er drie) waren er twee Noors, een Deens, en een Pools. Er zijn diverse notariële akten gevonden waarin deze mannen door de varenslieden die bij hen logeerden gemachtigd werden om geldzaken voor hun gasten te regelen tijdens hun reizen of na hun overlijden. Maar twee van Rachels mannen werkten ook op een koopvaardijschip en één voer met de VOC. Tenminste één van deze echtgenoten machtigde daarom Rachel om in zijn afwezigheid zaken te regelen, zo blijkt uit notariële akten.

Pensions hadden, zo zagen we in het vorige blog, niet altijd een goede reputatie, maar de eigenaren van Het Gekroonde Hof van Denemarken werden duidelijk vertrouwd!

Noot: exacte gegevens over de maritiem-economische migranten uit Noord-Europa zijn schaars. Mijn belangrijkste bronnen voor dit drieluik waren: Erika Kuijpers (2005), Migrantenstad. Immigratie en sociale verhoudingen in zeventiende-eeuws Amsterdam; Sølvi Sogner, Jelle van Lottum (2012), An immigrant community? Norwegian sailors and their wives in 17th-century Amsterdam. In: The History of the Family; de Nederland-Noorwegen website; en tenslotte Alle Amsterdamse Akten-Ridderstraat.

Dienstbodes (Migranten uit het noorden, 2)

Sun, 07 Mar 2021 14:47:31 GMT

Dienstbodes (Migranten uit het noorden, 2)

In dit tweede blog over maritiem-economische migranten gaat het over de uit Noorwegen, Denemarken of Noord-Duitsland afkomstige vrouwen die in de 17e eeuw naar Amsterdam trokken. Zij kwamen met hun man mee of zochten een betrekking als dienstbode.

Anna Otte, weduwe van een Noorse man met wie ze naar Amsterdam was gekomen, woonde in de Ridderstraat. Ze probeerde de eindjes aan elkaar gekomen met illegale kamerverhuur, diefstal en heling, maar in 1662 werd ze betrapt. Anna werd voor een jaar verbannen uit Amsterdam, maar keerde na dat jaar terug om te hertrouwen met alweer een Noorse partner.

Elsje Christiaens uit Denemarken was pas achttien jaar oud toen ze in 1664 in Amsterdam aankwam, op zoek naar een betrekking als dienstbode. Zij huurde een kamer bij een slaapvrouw (hospita). Elsje vond niet direct een baan en toen de hospita slaapgeld wilde hebben, kon zij dat niet betalen. Er ontstond een ruzie en de vrouw sloeg haar met een bezem. Hierop pakte Elsje een bijl en sloeg de hospita dood. Ze werd gearresteerd en drie weken na haar aankomst in Amsterdam volgde het vonnis: ‘dood door wurging aan de paal en tepronkstelling van het lichaam met de bijl boven haar hoofd om door de lucht en de vogels verteerd te worden’.

Rembrandt tekende hangend Elsje. Meisjes die naar Amsterdam kwamen, liepen het risico om terecht te komen bij slaapvrouwen die meisjes die hen niet konden betalen, de prostitutie induwden. Mogelijk was dat vooruitzicht de reden dat Elsje Christiaens de bijl ter hand nam (zie Geert Mak en Margreet de Moor in de aflevering Arme Elsje van de serie De Gouden E euw, 29 jan 2013, VPRO-NTR).

De Lutherse kerk aan het Spui

De kwetsbare positie van dienstbodes maakte het uitkijken naar een mogelijke huwelijkspartner een aantrekkelijk alternatief. Dienstmeisjes en varenslieden uit Noorwegen, Denemarken en Sleeswijk-Holstein konden elkaar vinden doordat ze bijvoorbeeld in hetzelfde pension verbleven of de Lutherse kerk aan het Spui bezochten. Die laatste optie bood ook dienstmeisjes die bij hun werkgever inwoonden kans om een partner te ontmoeten. De kerk was belangrijk voor de immigranten, wellicht nog meer voor vrouwen dan voor mannen. Zij woonden immers permanent in Amsterdam, terwijl de mannen het grootste deel van de tijd op zee waren en het nooit zeker was of ze terug zouden keren. De kerkdiensten waren tot 1648 in het Duits, daarna in het Nederlands, wat voor een deel van de bezoekers een probleem was. Maar dat verhinderde het ontmoeten van landgenoten niet. Dat het kerkbezoek meer omvatte dan devoot deelnemen aan een dienst, blijkt uit het gemopper van voorzanger Casper Caspari. Hij beklaagde zich over de wanorde in de kerk: kerkgangers rookten, lazen de krant, zongen schunnige liedjes, en onder de preekstoel presenteerden zich hoeren.

Tussen 1600 en 1800 trouwden 12.000 Noren in Amsterdam. Voor zover na te gaan koos ongeveer twee-derde van de Noorse bruiden voor een Noorse man. Maar er waren ook dienstbodes uit Noord-Europa die een Nederlandse man trouwden. Westfaalse Geesje en haar Nederlandse Jan zijn daarvan een voorbeeld.

Geesje uit Westfalen

Geesje uit Westfalen vertrok per boot naar Amsterdam, waar ze als dienstmeid ging werken. Van haar belevenissen is bovenstaande prent gemaakt. We zien Geesje vertrekken naar Amsterdam en vervolgens wordt ze door een besteedster verhuurd als dienstmeisje. De volgende afbeeldingen laten Geesje aan het werk zien. Ze schept de as uit de haard, veegt de stoep en zorgt voor de kinderen. Maar Geesje snoept stiekem en neemt ’s-avonds een kaars mee als ze naar bed gaat. Haar werkgeefster slaat haar, Geesje vertrekt en vindt een nieuwe betrekking. Dan ontmoet ze Nederlandse Jan en de dominee trouwt het stel. Geesje gaat met Jan naar bed, rijdt met hem in een koets, en zit met hem op een bankje. Op de laatste afbeelding geeft ze haar baby de borst en wordt ze uiteindelijk zelf huisvrouw en moeder (“Geesje sit hier by haar man, En sy geeft het kind een pram”).

Eind goed al goed? Ik weet het niet. Historica Mariëlle Hageman ontdekte namelijk dat er ook een oudere versie van de prent bestaat, waarin Geesje tussen haar eerste en tweede baan in het Spinhuis (tuchthuis voor vrouwen) verbleef en waar Jan een bruut bleek te zijn, die Geesje sloeg.

De aflevering Arme Elsje van de serie De Gouden Eeuw is terug te kijken, zie: https://www.ntr.nl/De-Gouden-Eeuw/42/detail/De-Gouden-Eeuw/NPS_1210660

‘Amsterdam staaer paa Norge’ (Migranten uit het noorden, 1)

Sun, 28 Feb 2021 11:05:15 GMT

‘Amsterdam staaer paa Norge’ (Migranten uit het noorden, 1)

Amsterdam staaer paa Norge : Amsterdam staat op Noorwegen. Ik kwam deze uitspraak toevallig tegen en van het een kwam het ander. Kortom, ik heb me de afgelopen tijd verdiept in de maritiem-economische migranten, die vanaf de jaren twintig van de 17e eeuw vanuit het noorden van Europa in grote getale naar Amsterdam kwamen. In drie opeenvolgende blogs wil ik daar iets over vertellen.

We weten veel meer over de Amsterdamse nieuwkomers in de 17e eeuw die afkomstig waren uit de Zuidelijke Nederlanden, Frankrijk, Portugal of Spanje dan over de grote immigratiestroom uit Noord-Duitsland en Scandinavië. Veel van de j oodse en protestantse immigranten die vanuit het zuiden naar het calvinistische Amsterdam kwamen, waren gerespecteerde handelaren of makers van hoogwaardige producten zoals zijde en andere luxe textiel. Hun reilen en zeilen is veel vaker vastgelegd dan dat van de dienstbodes en ‘varenslieden’ die uit Noorwegen, Denemarken, en Sleeswijk-Holstein kwamen. Hun leven in Amsterdam was vaak zwaar en liep soms helemaal verkeerd af.

Marit Roelofs die in 1668 uit Noorwegen naar Amsterdam kwam, vond snel werk. Ze kreeg een jaarcontract als dienstmeisje in een herberg en de daarboven gelegen woning in de omgeving van de Dam. Het was zwaar werk dat slecht betaalde. Marit kreeg heimwee en wilde naar huis. Om van haar jaarcontract af te komen besloot ze geld voor de terugweg te stelen. En om niet betrapt te worden stichtte ze een kleine brand die zich echter razendsnel verspreidde. Marit werd gearresteerd en ter dood veroordeeld.

Meer over de levens van de dienstbodes en varenslieden in twee volgende blogs.

In deze eerste blog een stukje voorgeschiedenis. Dat Scandinaviërs en Noord-Duitsers in de 17e eeuw, toen de economische situatie thuis verslechterde in grote getale op pad gingen naar het rijke Amsterdam was namelijk niet zo verwonderlijk. Er was al lang, zeker vanaf de 14e eeuw, verkeer tussen deze gebieden en Amsterdam. Het ging daarbij vooral om hout, graan, en kennis.

Hout en Graan

Sint Olofskapel en Korenmetershuisje

De Sint Olofskapel die tussen tussen 1440 en 1450 gebouwd werd, is waarschijnlijk genoemd naar een Noorse koning en patroonheilige als waardering voor de levering van hout aan Amsterdam. Dat hout was hier hard nodig. Immers ‘Amsterdam die grote stad is gebouwd op palen’. De hoeveelheid uit Noorwegen naar Nederland verscheept hout was enorm. Behalve inkomen leverde de houthandel met Nederland Noorwegen ook ernstige ecologische schade op. Gebieden langs de kust raakten ontbost en de houthandel verschoof in de loop van de 17e eeuw naar het dichtbeboste oosten van het land. Het hout voor Amsterdam moest steeds dieper vanuit het binnenland over rivieren worden aangevoerd.

In de 15e eeuw kwam ook de graanhandel tussen Amsterdam en het Oostzeegebied volop op gang. Uit de Deense registers van de Sont tol blijkt dat in 1497 al meer dan de helft van de schepen die door de Sont passeerden uit Holland afkomstig was. Rond 1530 hadden de Hollanders meer dan 400 grote handelsschepen in de vaart. Amsterdam ontwikkelde zich hiermee in de 16e eeuw tot de centrale graanmarkt van Europa. De kwaliteit van het graan werd bewaakt door het gilde van de korenmeesters aan de Nieuwezijds Kolk. Het huidige Korenmetershuisje is gebouwd in 1620 ter vervanging van een eerder gildehuis op dezelfde plek.

Kennis

Huiskerken van de Doopsgezinden aan het Singel en van de Remonstranten aan de Keizersgracht

De Wederdopersbeweging was een van de uitingen van het opkomend protestantisme . De wederdopers verzetten zich vooral tegen de bemoeienis van het Amsterdamse stadsbestuur met het geloof en kerkelijke zaken. In 1535 vond het Wederdopersoproer plaats. Het begon met een groep wederdopers die in ‘eerlijke naaktheid’ de straat op renden. Drie maanden later werd het stadhuis door de wederdopers bezet, in de overtuiging dat zij de steun van de burgerij hadden, maar die steun bleef uit. Negentien burgers en achttien wederdopers werden gedood. Andere wederdopers werden gearresteerd en publiekelijk vernederd. Veel Amsterdamse wederdopers trokken weg naar het noordelijke, Lutherse deel van Europa.

Een eeuw later wisten ook remonstranten in toenemende mate de weg naar Noord-Europa te vinden, zeker na de Synode van Dordrecht in 1618 waar de calvinistische gereformeerde leer als de ware leer werd bevestigd. Het werd een politieke kwestie, waarbij prins Maurits het standpunt van de Synode innam. Het jaar daarna werden vele remonstrantse predikanten verbannen en werd in Den Haag raadpensionaris Johan van Oldebarneveld, die vond dat de kerk meerdere stromingen moest kunnen hebben, onthoofd.

Koning Christian IV en zijn neef Hertog Frederik III van Sleeswijk-Holstein-Gottorp nodigden de remonstrantse vluchtelingen actief uit. Het leidde tot de stichting van twee nieuwe steden, Glückstadt (1617) en Frederikstad (1621). Het idee was dat de Nederlanders met hun vele contacten een bijdrage konden leveren aan de internationale handel in Sleeswijk-Holstein. Glückstadt werd gebouwd op speciaal daartoe ingedijkt polderland, een andere specialiteit van de Nederlanders die tot opdrachten leidden in de hele Noord-Duitse kuststreek. Dat onze eigen Jan Adriaanszoon Leeghwater daarbij in 1633 bijna verdronk komt in een volgend deel van dit drieluik aan de orde.

Een dokter, een karrijder en een Pruisische gardist

Fri, 26 Feb 2021 15:04:23 GMT

Een dokter, een karrijder en een Pruisische gardist

Deze iconische foto is in 1928 genomen op de hoek van de Tweede Looiersdwarsstraat en de Oude Looiersstraat. Rechts staat gemeente-arts Kooistra. Aan de linkerkant staan de bewoners met hun poepemmertjes klaar om die te laten legen in de boldootkar. Terwijl de bewoners van de nieuwere wijken als de Pijp en de Kinkerbuurt al decennialang riolering hadden, zou het tot 1935 duren voor ook de complete Jordaan van riolering was voorzien.

Dokter

Kooistra was vanaf de oprichting van de gemeentelijke geneeskundige dienst in 1903 werkzaam in de Jordaan. Als gemeente-arts was hij zowel praktiserend armenarts als rapporteur over de gezondheidstoestand van de Jordaan bewoners. Hij was een betrokken dokter en zal zeker niet blij zijn geweest met de trage aanleg van riolering in de Jordaan. De voltooiing ervan maakte hij niet meer mee. Kooistra stierf in 1930; honderden Jordanezen kwamen naar de begrafenis.

Karrijder

Als we inzomen op de foto zien we op nr. 16 een water-en-vuurwinkeltje waar je heet water en gloeiende kooltjes kon kopen, en ook Rinso waspoeder. Het bord erboven vermeldt dat W. ten Seldam brandstoffen thuis bezorgd. Willem ten Seldam was karrijder. Ik vermoed dat hij bezorgde voor het naastgelegen brandstoffenmagazijn Marcus op nummer 10, maar een bevestiging daarvan heb ik niet kunnen vinden.

De huizen 12-18 zien er op de foto uit 1928 al niet best uit en zijn in of na de oorlog afgebroken. Tot in de jaren zeventig hebben op deze plek vervolgens opslagplaatsen gestaan. In de jaren negentig werden deze afgebroken voor nieuwbouw, maar in plaats daarvan kwam er – op initiatief van de buurt - een speeltuintje, dat door de bewoners zelf is aangelegd en wordt onderhouden.

Op de gevel van het huis rechts van het speeltuintje is nog steeds te lezen Brandstoffenmagazijn Marcus.

Pruisische gardist

Terug naar de beginfoto. Kooistra staat voor de slijterij van H.B. Laugeman, de zoon van de Pruisische gardist Johann Melchior Laugeman (zie foto). Johann verliet het Pruisische leger in 1832 en kwam in 1834 aan in Amsterdam. Drie jaar later trouwde hij in Amsterdam met de uit zijn geboortedorp afkomstige Anna. Beiden waren toen tapper van beroep en zij namen in één van de volgende jaren de uit 1780 daterende slijterij over. Na Anna’s dood trouwde Johann nog tweemaal met een Amsterdamse. Johann werd opgevolgd door zijn zoon Heinrich Barend en zijn kleinzoon Willem Frederik.

De slijterij (en volgens sommige bronnen tevens likeurstokerij) besloeg naast het hoekhuis ook nog een naastliggend pand en twee achterhuizen, die de Laugemans verhuurden. Het hoekpand is na het vertrek van de Laugemans een boekbinderij geweest. Nu zijn het hoekpand en het ernaast gelegen pand woonhuizen.

Adriaan Gerhard: schoolmeester in de Jordaan

Thu, 18 Feb 2021 14:04:03 GMT

Adriaan Gerhard: schoolmeester in de Jordaan

Bij het huidige Raamplein, aan de rand van de Jordaan, lag tot 1866 het Leidsche Kerkhof. Rond 1900 werden op het kerkhofterrein scholen gebouwd: het markante gebouw van de Openbare Handelsschool en om de hoek de dubbele Emmaschool met daarachter een gymnastiekgebouw.

Maar ook tussen 1866 en 1900 werd er al school gegaan op het voormalige kerkhof, deels in gebouwtjes die er al stonden, deels in een noodgebouw. Twee latere schoolmeesters zijn hier naar school gegaan. Theo Thijssen (1879-1943), geboren in de Jordaan, heeft er een jaar onderwijs gevolgd. In zijn geboortehuis is nu het Theo Thijssenmuseum gevestigd. Zijn meest bekende boek Kees de Jongen speelt ook in de Jordaan en twee Jordaanbruggen zijn vernoemd naar de hoofdpersonen uit dit boek: Kees en Rosa. Als onderwijzer werkte Thijssen op verschillende scholen in Amsterdam-Oost. Hij was actief in de Vakbond van Onderwijzers en is ook Tweede Kamerlid geweest voor de SDAP.

Adriaan Gerhard

Aan meester Adriaan Gerhard, in wiens voetsporen Theo Thijssen in menig opzicht trad, is – opmerkelijk genoeg – geen herinnering in de Jordaan te vinden. De in 2019 verschenen, door Sjoerd Karsten geschreven, biografie van hem laat zien dat daar voldoende aanleiding voor zou zijn. Anders dan Theo Thijssen heeft Gerhard in zijn loopbaan als onderwijzer vele jaren als bovenmeester in de Jordaan gewerkt.

Adriaan werd in 1858, ruim twintig jaar voor Theo Thijssen, in Zwitserland geboren. Zijn vader was een reizende kleermaker, maar toen Adriaan drie jaar oud was vestigde het gezin zich in de Runstraat, vlak bij de Jordaan. Hij ging in 1865, na even op een andere school te hebben gezeten, naar Tusschenschool A, gevestigd in een aantal gebouwen naast de ingang van het voormalige kerkhof aan de Raamstraat. Op zijn twaalfde werd hij daar het hulpje van de schoolmeester en twee jaar later kreeg hij een Rijksbeurs om in Hoorn op de Rijksnormaalschool voor onderwijzer te studeren. De Rijksnormaalschool was een praktijkopleiding, de studenten werkten overdag op een school en kregen ’s-avonds les van de bovenmeesters. Adriaan ging naar school en werd onderwijzer in een periode dat het onderwijs sterk veranderde.

Onderwijs in de 19e eeuw

Amsterdam kende in de 19e eeuw de gratis armen- of kosteloze scholen, de tussen- of letterscholen, waarvoor een bescheiden schoolgeld moest worden betaald, en de burgerscholen voor de meer vermogenden. Alle kinderen zaten aanvankelijk in één klas, maar langzamerhand kwamen er - om te beginnen drie – niveaugroepen En er kwam de verplichting voor onderwijzers om een opleiding te volgen en een akte te halen (vier niveaus voor mannen, één voor vrouwen).

Lezen, schrijven en rekenen waren tot 1857 de belangrijkste vakken. Met de wet van 1857 werd het aantal vakken uitgebreid en meer en meer kwamen er aparte lokalen met bankjes voor twee leerlingen. De uitbreiding van het vakkenpakket ging niet zonder slag of stoot: ouders vonden vakken als aardrijkskunde, geschiedenis en kennis der natuur vaak overbodig en dreigden hun kinderen van school te halen om ze aan het werk te zetten (ook voor de wetswijziging vonden sommige ouders rekenen voor meisjes al te ver gaan). Het kinderwetje van Van Houten uit 1874 verbood weliswaar fabriekswerk voor kinderen tot 12 jaar, maar ‘huiselijke en persoonlijke diensten’ en veldarbeid werden niet verboden. De algemene leerplicht kwam pas in 1901.

Bovenmeester

Adriaan, dan inmiddels 24 jaar oud, werd midden in deze overgangsperiode de eerste rode bovenmeester in Amsterdam en wel op school 32, een armenschool in een noodgebouw op het terrein van het voormalige Leidsche Kerkhof. Een ware uitdaging: Toen ik September 1882 mijn school begon, werd mijn eerste klasse bevolkt met een kleine 50-tal leerlingen van ruim 7 tot 13 jaar (…). In de hoogere klassen zag het er niet veel fraaier uit; inzonderheid de dichtbevolkte middenklassen (waren) eveneens een wonderlijk samenraapsel van zeer uiteenlopende leeftijden. Slechts enkele leerlingen doorlopen met succes de hoogste klassen. Gerhard telde er in zijn eerste vier jaar als bovenmeester 12.

Hij werkte negen jaar lang op deze school. In 1887 deelde hij zijn ervaringen met de parlementaire commissie die onderzoek deed naar de toestand van de arbeidersklasse, de zogeheten Arbeidsenquête (zie ook mijn eerdere blog, getiteld Een kwaad leven ). Hij vertelde de commissie over kinderen op zijn school die te moe waren om te leren, omdat zij voor en na schooltijd urenlang werkten, en dan werk deden dat officieel op naam van hun moeder of vader stond. Hij sprak ook over de kinderen die de school verlieten op de dag dat ze twaalf werden om aan het werk te gaan in de fabriek. Meisjes, vooral oudste meisjes, werden al veel eerder thuisgehouden om voor het huishouden te zorgen, terwijl hun moeder uit werken ging. De commissie besprak met Adriaan Gerhard de wenselijkheid van een leerplicht tot 14 jaar en of dan dwang nodig zou zijn. Gerhard: Maar eene andere vraag is, of slechts de naleving van dusdanige wet door dwang moet geschieden. U heeft terecht gezegd, en ik dank u daarvoor, het zou wel erg wezen om te geloven, dat alleen uit baldadigheid de ouders de wet zouden overtreden; een overtreding van de wet is voor een groot deel te wijten aan de benarde omstandigheden, waarin de ouders zelf verkeeren.

De situatie op het voormalige Leidsche Kerkhof in 1876. Het sterretje geeft Tusschenschool A, later Tusschenschool X aan. Het noodgebouw van Armenschool 32 staat niet op de kaart en bronnen geven uiteenlopende informatie over de precieze plek ervan.

Gerhard, medeoprichter van de SDAP, was ook betrokken bij buiten- en naschoolse initiatieven voor Jordaankinderen. Zo werd hij bestuurslid van Ons Huis, het eerste buurthuis in de Jordaan. Ons Huis was een initiatief van sociaal-liberalen en niet alle SDAP’ers hadden begrip voor Gerhards betrokkenheid hierbij, en helemaal al niet voor zijn aanwezigheid bij het bezoek van koningin Emma en prinses Wilhelmina aan Ons Huis op 10 mei 1892.

Het witte huisje

Na eerst zeven jaar als leerling en hulpje op Tusschenschool A te hebben gezeten en later negen jaar als bovenmeester op armenschool 32 te hebben gewerkt, kwam Adriaan Gerhard in 1902 voor de derde maal terug naar het vroegere kerkhofterrein in de Jordaan. Hij werd bovenmeester van Tusschenschool X, gevestigd op de plaats van de voormalige Tusschenschool A. Hij woonde toen in de witte dienstwoning van de school aan de Raamstraat, naast de voormalige ingang van het kerkhof. Dat witte huisje staat er nog.

In 1913 verliet Gerhard het onderwijs en werd Tweede Kamerlid met - uiteraard - onderwijs als portefeuille.

Verder lezen: Sjoerd Karsten, De rode bovenmeester. De humanistische pedagoog en sociaal-democratische politicus A.H.Gerhard, 1858-1948. Humanistisch- Historisch-Centrum/Papieren Tijger, 2019.

In het witte huisje is nog meer geschiedenis geschreven. Zie Annegriet Wietsma, Fluisterende muren: Raamstraat 16-A. https://onsamsterdam.nl/fluisterende-muren-raamstraat-16-a

Dertig kinderen en een sigaar

Thu, 18 Feb 2021 12:45:25 GMT

Dertig kinderen en een sigaar

Op de hoek van de Leidsestraat en de Keizersgracht staat dit huis. Het is in 1881 gebouwd in opdracht van sigarenfabrikant A. Blaauw. Hij noemde zijn winkel 'Sigaren-Magazijn P.C. Hooft', naar de beroemde 16e-eeuwse schrijver. P.C. Hooft was een verre voorouder van Blaauw; de moeder van P.C. Hooft was Anna Jacobsdr. Blaeu. Maar minstens zo belangrijk voor de naamkeuze van de winkel was waarschijnlijk dat Amsterdam in 1881 uitgebreid aandacht besteedde aan het feit dat Hooft driehonderd jaar daarvoor in de hoofdstad was geboren. Goede marketing dus, de opening van het sigarenmagazijn in juni 1881 haalde dan ook diverse kranten.

De kop van Hooft staat nog steeds prominent boven de ingang van de winkel.

Het neogotische pand is een bezienswaardigheid met zijn torentje, trapgevels, siervazen, guirlandes, griffioenen, trompetten en dergelijke. Je raakt niet uitgekeken. Het pand is ontworpen door A.C. Bleijs, een leerling van de beroemde architect P. Cuypers, en de kop van Hooft is gemaakt door Ed. Colinet, een partner van Cuypers. De ingang was oorspronkelijk aan de Keizersgracht, maar is in 1900 naar de hoek verhuisd. Het meest bijzondere aan het pand vind ik de vertelling die op twee reliëfs staat. De reliëfs zijn gemaakt door L. de Fernelmont … jawel … een neefje van Cuypers.

De productie van sigaren

Vanaf 1874 was in Nederland fabrieksarbeid door kinderen verboden en in 1881 was de slavernij afgeschaft. Het verhaal op de twee reliëfs, dat gaat over de productie van sigaren, lijkt daar echter weinig door beïnvloed te zijn. Er zijn dertig kinderen (sommige bronnen hebben het over engeltjes) aan het werk. De vertelling begint aan de Leidsestraatzijde. Daar oogsten zwarte kinderen tabak op een plantage. Vervolgens wordt de tabak verpakt. In het midden van dit reliëf staan drie kinderen die toezicht houden op de oogst, het verpakken, en ook op het vervoer van de tabak dat aan de rechterkant van dit reliëf is afgebeeld .

Het verhaal gaat verder aan de Keizersgrachtzijde. Hier wordt de tabak uitgepakt en vervolgens wordt er een gigantische sigaar gerold. Aan de rechterzijde van dit reliëf wordt het product gekeurd. De producent is daarbij niet welkom: een zwart kind wordt ruw weggeduwd.

Het sigarenmagazijn is ongeveer twintig jaar in het pand gevestigd geweest, dat daarna verschillende andere bestemmingen heeft gehad. De huidige winkeliers verkopen wat je een hedendaagse versie van de sigaar zou kunnen noemen: cbd producten van de cannabisplant.

Kou in Amsterdam: 1650-1850

Tue, 09 Feb 2021 12:19:51 GMT

Kou in Amsterdam: 1650-1850

Het heeft gevroren, we zien schaatsende mensen en arrensleden, en ook een ijsbreker. De afbeelding hierboven (Pieter Schenk, 1746) is een mooie representatie van de minnen en plussen van winters Amsterdam in vroegere tijden.

Tijdens de Kleine IJstijd (1430-1850) waren drie op de vier winters ijzig koud. Zo ook in 1767. Op 8 januari van dat jaar rapporteerde Jacob Bicker Raije, een man van gegoede huize: “Op het moment is de kou zeer bitter en het vriest zo sterk dat hoewel ik dit bij een heel groot vuur schrijf in een kamer waar de hele dag flink gestookt wordt, de inkt me in de pen bevriest.”

Voor de armen in de stad waren de koude winters een hard gelag. Veel werk lag stil, huizen waren moeilijk te verwarmen, en voor voedsel en brandstof was in de winter tot wel een derde van de bevolking afhankelijk van liefdadigheid en armenzorg.

IJsbreker

Al in 1514 was geconstateerd dat het water in Amsterdamse sloten en grachten niet geschikt was voor consumptie. Naast het opvangen van regenwater was de stad daarom afhankelijk van de aanvoer van water uit de Vecht.

De waterschepen leverden water voor onder andere de bierbrouwerijen en suikerbakkerijen, en inwoners van de stad konden het water kopen. Met de groei van de stad werd de aanvoer van schoon water steeds belangrijker. Als het vroor zette de stad daarom een ijsbreker in: een ramschuit met een ijzeren punt, voortgetrokken door soms wel 36 paarden. De ijsbreker legde aan bij een uitspanning aan de Amstel: het nog steeds welbekende café de IJsbreker. Bovendien lieten vanaf het einde van de 18e-eeuw welgestelde burgers, instellingen als bijvoorbeeld weeshuizen en de gemeente grote vers-waterkelders aanleggen. De grootsten konden wel honderdduizend liter bevatten. Desalniettemin vielen, als de prijs van water in de winter omhoog ging, vele armen noodgedwongen terug op het gebruik van smerig water.

De waterkelders raakten met de komst van de waterleiding in de tweede helft van de 19e eeuw in onbruik.

Wintergezicht (J. Cats, 1783). Op de voorgrond een koek-en-zoopie en rechts daarvan een waterschuit. Foto ernaast: op enkele plaatsen in de stad is de tap van een waterkelder nog te zien, deze staat op de Noordermarkt.

Schaatsen en arrenslee

In 1551 werd in Amsterdam het gilde van stillegang-, leesten-, klompen- en schaatsenmakers opgericht (stillegang staat voor muiltjes en sloffen). Voor zover bekend is Amsterdam daarmee de enige stad waar schaatsenmaker een beschermd beroep werd. Op verschillende plekken in de stad kon je terecht voor het kopen, slijpen of repareren van schaatsen. Schaatsen was in de 17 ^e -eeuw wijdverbreid onder de bevolking, zelfs ‘de vrouwen zijn er zeer behendig in’ , schreef een Spaanse kaptein.

Vermeldingswaard is dat in 1676, zo’n 75 jaar voor de eerste Elfstedentocht, in Noord-Holland een Twaalfstedentocht werd gereden, waarbij ook Amsterdam werd aangedaan. Vier mannen schaatsten bijna 300 kilometer door Noord-Holland. Ze deden er 16 uur over, waarvan ongeveer de helft in het donker. In 1822 zouden twee broers de tocht nog eens rijden, zij deden er 24 uur over. Een traditie is de Twaalfstedentocht nooit geworden.

In de loop van de 18 ^e -eeuw werd schaatsen voor de hogere standen in de Hollandse steden (anders dan in Friesland) steeds minder gepast geacht.

Links: Kalverstraat, winkel met schaatsen als uithangbord (Herman Schouten, 1774). Rechts: Keizersgracht bij Felix Meritus (Tielkemeijer, Blommers, en Hekking, 1868).

De meer gegoede bevolking koos voor de arrenslee, een geliefd middel van vervoer in winters Amsterdam. Iedere familie van stand had een eigen arrenslee en reed er vrolijk mee door de stad. Jacob Bicker Raije, woonachtig op de Keizersgracht, schreef op 11 januari 1771 dat er: “volgens mijn eigen telling ’s morgens van tien tot half twee en ’s middags van drie tot half vijf (…) 357 arresleden mijn huis (zijn) gepasseerd.”

'Wat nu?' zei Pichegru

Binnenkomst van de Fransen in Amsterdam (Jacob Cats, 1796).

Een van de meest ingrijpende gebeurtenissen voor Amsterdam in de Kleine IJstijd was natuurlijk de bezetting door de Fransen. De winterse vorst zorgde voor een antwoord op de vraag van generaal Pichegru, die eerder met zijn leger voor de Waterlinie was blijven steken. Op 19 januari 1795 trok het Franse leger de stad binnen. Het betekende het einde van de stadstaat Amsterdam en het begin van de Bataafse Republiek.

Afbeeldingen: Beeldbank Amsterdam

Meer weten over de geschiedenis van het schaatsen in Amsterdam? Zie https://www.schaatshistorie.nl/pdf/amsterdam_en_schaatsen.pdf

Deventer koek

Tue, 09 Feb 2021 10:56:47 GMT

Deventer koek

In een whatsapp discussie van Mee in Mokum gidsen over Amsterdam en de Hanze werd onlangs zijdelings even gerefereerd aan Deventer koek. Als geboren en getogen Deventernaar weet ik natuurlijk dat Deventer koek al vanaf de 15e eeuw geëxporteerd werd naar vele steden en dorpen in Nederland, naar de andere Hanzesteden, en wat later ook naar de ‘Overzeesche bezittingen’. In de 17e eeuw werden er zo’n 700.000 koeken per jaar geëxporteerd.

Maar, zo vroeg ik me af, was Deventer koek ook populair in Amsterdam?

Deventer is één van de oudste steden van Nederland en wordt al genoemd in 877. Het had als Hanzestad belangrijke jaarmarkten. En nog steeds is de jaarlijkse Goede Vrijdagmarkt één van de oudste en grootste jaarmarkten van het Oosten van het land en de - uit recentere tijden stammende - jaarlijkse Deventer Boekenmarkt is zelfs de grootste van Europa. De jaarmarkten stimuleerden door de eeuwen heen niet alleen de handel, waaronder die in Deventer koek, maar ook de verspreiding van ideeën. De Moderne Devotie, ontwikkeld door de bekendste historische Deventernaar, Geert Groote, is daarvan het ultieme voorbeeld.

De eerste voorschriften voor het maken van Deventer koek zijn uit 1417 en koekbakkers moesten een eed zweren om geheimhouding te garanderen. Het koekbakkersgilde hield toezicht hierop.

Amsterdam en het gewicht van koek

Deventer koek blijkt al rond 1500 populair te zijn geweest in Amsterdam en zelfs zodanig dat de stad, om de eigen koekbakkers te beschermen, in 1503 bepaalde dat koeken een minimum gewicht moesten hebben om in de stad te mogen worden verkocht. Dat gewicht lag – niet toevallig - net hoger dan het gewicht van de Deventer koek. Dat deze verordening de import van Deventer koek niet helemaal tegenhield, bleek in 1544 toen koek van Deventernaar Albert Kremer door controlerende broodwegers te licht werd bevonden en verbeurd werd verklaard. Albert liet het er niet bij zitten. De Deventer schepen Otto Basters reisde, samen met secretaris Nicolaas Verheyden, af naar Amsterdam. Het overleg leidde tot het intrekken van de regelgeving van 1503. Deventer koek mocht – weer - worden verkocht in Amsterdam.

Burgemeester Deventerkoek

De bekendheid van Deventer koek in Amsterdam blijkt ook een aantal decennia later als Burgemeester Pieter Pietersz Ruysch (1540-1603) vanwege zijn lengte de bijnaam Deventerkoek krijgt. Hij was twee keer burgemeester van Amsterdam en is ook schout geweest.

Pieter Pietersz kwam uit een schildersfamilie en was ook zelf schilder. Zijn meest opvallende werk is een altaarstuk dat hij schilderde voor het Bakkersgilde in Haarlem. Het verbeeldt een verhaal uit het Oude Testament, waarin de Babylonische koning Nebukadnezar een groot gouden beeld liet oprichten en de joden in ballingschap beval het te aanbidden. Drie jongemannen weigerden te knielen voor de vreemde afgod, waarvoor de koning hen in een oven liet werpen. Onder bescherming van hun God overleefden zij de vlammen.

Stadskoekteller voor Deventer koek

In 1648 besloot Amsterdam dat Deventer koek nog maar op een beperkt aantal Amsterdamse markten verkocht mocht worden. Het was de taak van zogeheten stadskoektellers om te controleren hoeveel koek werd ingevoerd in Amsterdam en om belasting daarover te heffen. Klaarblijkelijk was de handhaving van deze regelgeving voor wat betreft de Deventer koek een hele klus, want vanaf 1681 is er tachtig jaar lang, tot 1761, een speciale stadskoekteller voor Deventer koek geweest.

In Deventer was er ondertussen wel enig leedvermaak over de populariteit van de Deventer koek in ‘Holland’. Op een zilveren beker van het Deventer Koekbakkersgilde uit 1659 (zie afbeelding boven) staat een tekst die begint met de volgende regels:

Die Deventer koecken door geheel Holand zeer gepresen

Omdat zij door eenen mengher ghemenght moeten wesen

Maar de Hollanders diese willen na maeken

Die schorten niet. Als zij konnen die smack niet raecken.

Overigens nam drs. P een paar eeuwen later wraak met zijn gedicht over Deventer koek. De laatste strofe van dat gedicht is:

Deventer koek, Deventer koek,

Iedere stad zucht wel onder een vloek

Deventer koek, Deventer koek

Voor het onwelkom familiebezoek.

Afbeeldingen: Stadsarchief Deventer en Frans Halsmuseum

Cornelia van Rijn

Sun, 31 Jan 2021 08:46:49 GMT

Cornelia van Rijn

Twintig minuten lopen vanaf het Rijksmuseum in Amsterdam staat het huis waar Rembrandt van Rijn vanaf 1633 woonde en werkte. Waar je in het Rijksmuseum prachtige schilderijen, etsen en tekeningen van Rembrandt kunt bekijken, geeft het Rembrandthuis een inkijkje in zijn dagelijkse leven. Het Rembrandthuis is nu een museum, maar de inrichting is nog steeds zoals die in Rembrandts tijd was. Hier leefde hij met Saskia en Titus, zijn vrouw en zoon, en schilderde hij de Nachtwacht. Hier ook stonden Saskia en Titus regelmatig model voor hem.

Bijna tien jaar nadat Saskia en Rembrandt in het huis waren komen wonen, overleed Saskia. In de jaren daarna kreeg Rembrandts reputatie een flinke knauw. Saskia’s testament bepaalde namelijk dat hertrouwen voor Rembrandt grote financiële gevolgen zou hebben. Het alternatief, samenwonen, werd in het zeventiende-eeuwse Amsterdam gezien als leven ‘in hoererije’. Een verhouding van Rembrandt met zijn huishoudster Geertje Dircx liep bovendien uit op een publiek drama. Met haar opvolgster Hendrickje Stoffels had Rembrandt een rustiger relatie, hoewel de kritiek op het ongetrouwd samenwonen bleef. Daar kwam bij dat Rembrandts werk langzaamaan veranderde: zijn penseelstreken werden grover, de afbeeldingen minder gedetailleerd. Dat was niet wat zijn klanten wilden en de inkomsten van de schilder liepen terug. In 1658 ging Rembrandt failliet.

Cornelia, de dochter van Hendrickje en Rembrandt, was vier jaar oud toen het faillissement van haar vader werd uitgesproken. Cornelia was vernoemd naar Rembrandts moeder en door haar vader erkend, maar toch werd zij beschouwd als een bastaardkind. Het faillissement betekende dat het Rembrandthuis moest worden verkocht. Het gezin verhuisde naar een huurwoning in de mindere Jordaanbuurt. De glorietijd van Rembrandt heeft Cornelia dus nooit bewust meegemaakt.

In het huis in de Jordaan schilderde Rembrandt en deden Hendrickje en Titus hun best dat werk te verkopen, maar de resultaten daarvan waren karig. Het gezin had het niet breed. Vijf jaar na de verhuizing overleed Cornelia’s moeder aan de pest en de negenjarige Cornelia kreeg de verantwoordelijkheid voor het huishouden. Zes jaar later sloeg het noodlot opnieuw toe. Binnen een jaar overleden zowel Titus als Rembrandt. Cornelia was toen nog net geen vijftien jaar en stond er alleen voor. Als bastaardkind had ze nauwelijks rechten.

Een paar maanden na het overlijden van Rembrandt trouwde Cornelia met de acht jaar oudere schilder Cornelis Suythof. Kende Cornelia Cornelis al langer? Was het een huwelijk uit liefde of een stap uit nood geboren? Het is niet bekend. Ook over Cornelis als schilder tasten we in het duister, maar het lijkt erop dat hij niet erg succesvol was.

Een paar maanden na hun huwelijk scheepten Cornelia en Cornelis namelijk in op het VOC schip de Tulpenburgh met als bestemming Nederlands-Indië. Dit was in de zeventiende eeuw een stap die mensen zetten (of gedwongen werden te zetten) die op zoek waren naar een beter leven dan in Nederland voor ze was weggelegd. Op 23 maart 1671 kwamen de zestienjarige Cornelia en haar echtgenoot aan in Batavia. Cornelia en Cornelis kregen drie kinderen, waarvan het eerste kindje kort na de geboorte overleed. Hun zoontjes Rembrandt en Hendrick overleefden Cornelia die maar 30 jaar oud werd.

Rembrandt van Rijn heeft bijna duizend werken nagelaten. Cornelia heeft hij echter nooit geschilderd, van haar bestaat geen enkele afbeelding.

Afbeelding Akte: Stadsarchief Amsterdam

Elandstinksloot

Sun, 31 Jan 2021 08:10:50 GMT

Elandstinksloot

Ik loop graag door de smalle Hartshoorngang naar de Lijnbaanstraat. De gang illustreert hoe dicht mensen op elkaar woonden in de oude Jordaan, vooral ook omdat halverwege deze gang nog weer een dwarsgang liep (zie ster op het kaartje). En de Lijnbaanstraat, een doodlopend straatje ingeklemd tussen Elandsgracht en Elandstraat, heeft een bijzondere geschiedenis.

Een nieuwe sloot
Waar nu de Elandstraat is, was voor de aanleg van de grachtengordel en de Jordaan het Margrietepad. Vanuit de oude binnenstad kwam je op het Margrietepad via het iets noordelijker gelegen Jan Hanzepad (ongeveer waar nu de Lauriergracht is). Dat pad was via een klein bruggetje over de vestinggracht verbonden met de oude stad.

Toen de Jordaan in 1613 binnen de stadsgrenzen kwam te liggen, werden de rond het Margrietepad gelegen sloten gedempt en het Margrietepad werd de Elandstraat. Ten zuiden van de Elandstraat werd een nieuwe gracht, de Elandsgracht, gegraven. Op het bolwerk Nieuwkerk aan het einde van de nieuwe gracht werd de Grote Stinkmolen gebouwd, bedoeld voor de zeemleerproductie.

Het is aan de leerlooiers te danken dat er vervolgens tussen de Elandstraat en de Elandsgracht een nieuwe sloot kwam. De Vroedschap bepaalde in 1615 ‘dat de seemleertouwers, gelegen in de Elantsstraet, sullen mogen achter haer erven, door haer eygen gront, op haer eygen kosten, graven een sloot, lopende uyt de Lijnbaensgraft door een riool in de Elantsgraft’ . Een afwateringssloot dus. Leerlooierijen leverden nogal wat vies afvalwater op. De officiële naam schijnt Elandsloot te zijn geweest, maar de meest gebruikte naam was Elandstinksloot.

Op 27 juli 1679 ging de buurt in de hens. Na een blikseminslag vlogen rond de 50 huizen en loodsen in de brand. In het midden de Elandsloot, links de Elandsgracht en rechts de Elandstraat. Met behulp van de brandslangen van Jan van der Heyden kon de helft van de gebouwen gered worden. De prent is van zijn hand.

Van sloot naar straat

Halverwege de 19 ^e eeuw besloot men de sloot te dempen en het werd een straatje: de Lijnbaanstraat. In de Lijnbaanstraat zie je nu nog enkele van de bedrijfjes die hier vroeger zo veel waren, maar ook een nieuw blokje van drie huizen (Hof van Eland ) , dat in 2013 de Amsterdamse Nieuwbouwprijs kreeg. En verderop in het straatje is een doorkijkje naar het hofje Concordia-Zuid. Kortom, genoeg te zien!

De gids zegt ...

Sat, 23 Jan 2021 08:29:38 GMT

De gids zegt ...

In 1957 betrokken Mies Bouhuys en Ed Hoornik dit pand aan de Prinsengracht. Ed, dichter en journalist, overleed in 1970, Mies bleef tot haar dood in 2008 hier wonen.

In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw ontvingen Mies en Ed op vrijdagavonden wat wel de ‘Muiderkring aan de Prinsengracht‘ werd genoemd, met onder andere Henk Bernlef, W.L. Brugsma, Hein Donner, Han Lammers, Liesbeth List, Marga Minco, Harry Mulisch, Cees Nooteboom en K. Schippers. Er werd gesproken over kunst en politiek en ook toneel gespeeld, er werden spelletjes gedaan en soms werd er in de toen nog smerige Prinsengracht gezwommen.

Mies Bouhuys was politiek activist, schrijver en dichter. Vanaf 1979 was ze, samen met Liesbeth den Uyl, actief in de actiegroep ‘ Steun Aan Argentijnse Moeders ’. De Dwaze Moeders in Argentinië vroegen aandacht voor de vele verdwenen mensen tijdens het regime van de militaire junta. Mies Bouhuys volgde Liesbeth den Uyl op als voorzitter van de actiegroep. Ze verzette zich ook fel tegen de aanwezigheid van Jorge Zorreguieta bij het huwelijk van Willem Alexander en Maxima.

Als auteur was Mies Bouhuys heel productief. Ze schreef veel voor kinderen, bijvoorbeeld over de poezen Pim en Pom. Voor volwassenen schreef ze onder andere ‘Het is maar tien uur sporen naar Berlijn’, over het leven en werk van Ed Hoornik. De titel is ontleend aan een gedicht van Hoornik uit 1938 waarin hij waarschuwde voor het nazisme. Ed Hoornik overleefde Dachau, maar het verblijf in het concentratiekamp tekende zijn verdere leven.

Daarnaast schreef Mies Bouhuys regelmatig voor de televisie, bijvoorbeeld een aantal series over Sinterklaas, en bewerkte ze, eveneens voor de televisie, een scenario van het Dagboek van Anne Frank.

Mies Bouhuys ontving diverse prijzen voor haar werk waaronder de Reina Prinsen Geerligsprijs voor haar eerste dichtbundel. In 1971 verscheen haar dichtbundel ‘Blijven kijken’ waarin voor zover mij bekend het enige bestaande gedicht over Amsterdamse gidsen staat:

Amsterdam

De gids zegt: kijk!

De gids zegt: look!
De gids zegt: regardez!
Hier schreef Spinoza aan een boek,
daar stroomt het IJ naar zee.
Maar daarom niet, maar daarom niet,
om wat een ander erin ziet,
blijf ik in Amsterdam.
Maar om de gekke geveltjes,
om al die groene grachten,
om al die lichte venstertjes,
blijf ik hier overnachten.

De gids zegt: Hier!

De gids zegt: There!
De gids zegt: Eh voilà!
Hier woonde ’t laatste huisje rechts

Rembrandt met Saskia.
Maar daarom niet, nee, daarom niet,
om wat een ander ervan ziet,
blijf ik in Amsterdam.
Maar om de scheve kamertjes
waar anderen niets om geven,
vol vrouwtjes en vol mannetjes,
blijf ik hier heel mijn leven.

De gids zegt: Dam!

De gids zegt: Munt!
De gids zegt: Rembrandtplein.
Wij staan hier op een historisch punt,
waar u geweest moet zijn.
De gids zegt dit, de gids zegt dat.
Ik zeg alleen maar: gekke stad.
Alleen maar: Amsterdam.

Aukje Holtrop schreef een uitgebreid portret van Mies Bouhuys: https://www.vn.nl/muiderkring-aan-de-gracht/

Koekjesbrug

Sat, 23 Jan 2021 08:06:36 GMT

Koekjesbrug

Waar de naam van de Koekjesbrug vandaan komt is niet helemaal duidelijk. Zelf vind ik de uitleg dat de brug vernoemd is naar ene meneer Pannenkoek, tuinder in de buurt van de brug, het meest aansprekend. De Koekjesbrug ligt aan het einde van de Nieuwe Passeerdersstraat, een straat met slechts twee panden. Allebei hebben ze een naam die aansluit bij die van de Koekjesbrug: de Krakeling (1978) en De Makroon (2015).

Waar nu de brug ligt, was in de eerste helft van de 17e eeuw het Passeerdersbolwerk aangelegd, toen het elfde en laatste bolwerk van de stadswal. Op het bolwerk stond onder andere de kleine Stinkmolen (formeel de Star), die eigendom was van het Zeemleerbereidersgilde. De molen werd gebruikt om gelooid leer zachter te maken door het met levertraan te bewerken. En stinken deed het zeker in de leerlooiersbuurt waar de molen stond. Rembrandt maakte een ets van de molen.

Toen de stad werd uitgebreid werd het bolwerk wat verschoven om goed aan te sluiten bij het nieuwe deel van de stadswal, en kreeg het een nieuwe naam, Bolwerk Osdorp. In 2012 is uitgebreid archeologisch onderzoek gedaan naar het bolwerk en is een stukje ervan blootgelegd (zie Amsterdams Archeologisch Rapport nr. 81).

Na de uitbreiding heeft er een paar jaar over de rand van het bolwerk, dus boven het water van de Singelgracht, een telescoop gehangen. Die was door astronoom Nicolaas Hartsoeker gemaakt om les te geven aan tsaar Peter de Grote tijdens zijn bezoek aan Amsterdam. Maar ook andere bezoekers konden door de telescoop naar de maan en de planeten kijken.

Tegenover het bolwerk voeren boten vanuit de Singelgracht de Pestsloot in om mensen met een besmettelijke ziekte naar het iets verderop, buiten de stad, gelegen Pesthuis te brengen (zie afbeelding, rond 1875). Geen plek dus waar je als Amsterdammer voor je plezier naar toe ging.

Het duurde dan ook tot 1879, toen de stad verder werd uitgebreid met de Jacob van Lennep- en Helmersbuurten, dat er op deze plek een pontje over de Singelgracht kwam, en vijf jaar later, in 1884, een houten voetbrug. In 1892 werd de Pestsloot gedempt en werd op die plek de Bosboom Toussaintstraat aangelegd. Daarna ging het snel: in 1896 kwam er een ijzeren brug die al snel te klein werd voor het toenemende verkeer en in 1911 werd vervangen door de huidige brug. In 2007 schreef Martin Bril daarover:

"Het is een mooie, oude brug, en de naam vind ik ook mooi, voor een brug. Iedere keer als ik eroverheen kom, mompel ik hem even."

Historische afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam.

Kruispunt Koningsplein

Sat, 16 Jan 2021 13:31:38 GMT

Kruispunt Koningsplein

Het Koningsplein bij het Singel is vandaag de dag een druk kruispunt en dat was ook al zo in de vijftiende en zestiende eeuw. Over het water voeren de tuinders en boeren van buiten de stad naar het nabijgelegen Spui om hun waar te verkopen en over land kwamen hier de pelgrims aan, op weg naar de Heilige Stede.

Over water: tuinders

Vanaf de Boerenwetering voeren de tuinders en boeren het Singel op naar het vlak bij het Koningsplein gelegen Spui om hun producten te slijten. Om daar te komen moesten zij onder een waterpoort door naar een daarachter gelegen schutsluis. De wachttijden voor de schutsluis waren lang, daarom stond hij bekend als de Boerenverdriet.

Maar eenmaal door de sluis konden de tuinders en boeren makkelijk hun waar verkopen. Er waren op en rond het Spui verschillende markten. Voor het Maagdenhuis was bijvoorbeeld een platvismarkt. Op de Nieuwezijds Voorburgwal, vlak bij het Spui, was vanaf het begin van de zeventiende eeuw de bloemenmarkt, die later naar de huidige plek verhuisde, en wat noordelijker op de Nieuwezijds Voorburgwal was al aan het begin van de zestiende eeuw een melkmarkt. Het Boerenverdriet verloor zijn functie rond 1600 toen de stad werd uitgebreid en de sluis overbodig werd.

Over land: de pelgrims

In maart 1345 gebeurde in Amsterdam een wonder. Een hostie die een stervende man in de Kalverstraat had uitgebraakt en die vervolgens door een non in het vuur was gegooid, bleek de volgende dag nog helemaal ongeschonden. Op de plaats waar de woning van de man had gestaan, werd ter ere van dit wonder de Kapel ter Heilige Stede gebouwd. Het wonder leidde er toe dat Amsterdam een populair pelgrimsoord werd: ‘Het was eigenlijk de allereerste vorm van Amsterdamse citymarketing: de middeleeuwse promotie van het Mirakel van Amsterdam (…) Honderdduizenden pelgrims leggen eeuwenlang deze route af om neer te knielen bij de heilige hostie. Er verschijnen herbergen en uitspanningen. Amsterdam verandert van klein vissersdorp in een religieuze toeristentrekpleister met een levendige handel in spirituele snuisterijen (Gemeente Amsterdam, 2019).

De Heiligewegspoort op het huidige Koningsplein gaf de pelgrims toegang tot de Heilige Stede. De poort werd in de loop van de tijd een keer iets verplaatst en de oorspronkelijke houten poort werd vervangen door een stenen poort, ontworpen door de befaamde Jacob van Kampen (zie afbeelding bovenaan).

De toestroom van pelgrims stopte na ruim twee eeuwen, in 1578, toen Amsterdam van een katholieke een protestante stad werd. Maar er waren toen inmiddels voldoende andere redenen om naar de vrije handelsstad Amsterdam te komen. Deze afbeelding uit 1601, gesitueerd net buiten de poort, laat zien dat de drukte bleef. De Heiligewegspoort bleef bestaan tot 1664, toen hij net als het Boerenverdriet door stadsuitbreiding zijn functie verloor. Maar de Heiligeweg die ook nu nog het Koningsplein met de Kalverstraat verbindt, is een restant van en herinnering aan de oude pelgrimsroute. En het Mirakel wordt nog elk jaar in maart herdacht met een stille nachtelijke omgang langs katholieke kerken.

De Oude Doolhof

Sat, 16 Jan 2021 12:29:42 GMT

De Oude Doolhof

Met gepaste trots vertel ik bij de beelden van David en Goliath in het Amsterdam Museum graag dat ze uit mijn – gemeenschappelijke - achtertuin komen. In deze blog hun geschiedenis.

Buiten de muren van toenmalig Amsterdam opende aan het einde van de 16e eeuw Vincent Jacobsz een herberg met een tuin. Op het hoge dak van de herberg speelde op gezette tijden een orkestje om klanten te trekken.

Een poortje (nog steeds te zien op Prinsengracht 338) gaf toegang tot de tuin. Boven de poort stond een uitnodigende tekst:

Blijft voor deze POORT niet Staan.

Treedt Binnen Lieve Jeugdt, het DOOLHOF

Thans Vernieuwt Bied u de Schoonste Vreugd

Fontijn en Orgel Spel Vertoning naar ’t Leven

Dit Alles zal aan u Veel stof tot Blijdschap Geven.

Na binnenkomst door het poortje kwam je op een binnenplaatsje met twee fonteinen. Een ervan, geïnspireerd door de Bijbel, stelde een walvis voor die Jonas uitspuugde. Bovendien waren er zogeheten bedriegertjes aangebracht, die onverwacht water konden sproeien.

Als je het binnenplaatsje overstak, kwam je bij de ingang van een doolhof met in het midden een koepel.

Het complex kreeg in binnen- en buitenland bekendheid als de Oude Doolhof. Deze tekening (naar de kaart van 1625) laat de Oude Doolhof duidelijk zien.

Na 1612, toen de grachtengordel en de Jordaan werden aangelegd, kwam de Oude Doolhof binnen de stadgrenzen te liggen. Een nieuwe eigenaar liet een beeldengalerij bouwen. Buiten de galerij stonden bankjes waar iets gegeten kon worden en ernaast was een klein speeltuintje.

De collectie beelden was een ratjetoe. In de loop van de eeuwen stonden er naast Goliath onder andere: een chinees, Alva, Willem van Oranje, St. Nicolaas, van Speyk, de Zweedse en Engelse koningen en Besje van Meurs. De vorstelijke personen werden in de Franse tijd een poosje gepresenteerd als burgers.

Van de beelden uit de Oude Doolhof zijn er slechts drie bewaard gebleven: David, Goliath en zijn schilddrager. Het feit dat Goliath beweegbaar is illustreert dat de beelden gebruikt werden bij kleine theatervoorstellingen. Een expliciteur vertelde het verhaal van het beeld, zijn hulpje zorgde voor effecten en wisselende decors, en een organist verzorgde de muzikale begeleiding.

Mijn favoriete verhaal is dat van Besje Meurs (1575 – 1637), werkelijke naam Eva Vliegen. Zij was vermaard vanwege haar voorspellingen en vooral omdat zij beweerde niet te hebben gegeten gedurende – de bronnen verschillende hierover – 17 dan wel 32 jaar. Zij leefde van de geur van bloemen.

Duizenden mensen, onder wie prins Maurits , kwamen naar Meurs om vast te stellen dat Besje daadwerkelijk leefde zonder te eten of te drinken. Natuurlijk bleek het uiteindelijk een leugen. Haar tante had haar al die tijd stiekem eten gegeven. Besje werd voor dit bedrog veroordeeld tot openbare geseling en verbanning, maar prins Frederik Hendrik van Oranje verleende haar gratie. Uiteindelijk stierf ze een natuurlijke dood.

De Oude Doolhof heeft bijna driehonderd jaar bestaan, tot 1862. De gemeente nam bij sluiting de grond over en heeft er een armenschool gebouwd. Daarvan is nu alleen nog de dienstwoning op Prinsengracht 344 over.

Afbeeldingen: Amsterdam Museum en Stadsarchief Amsterdam

Hélène Mercier

Sat, 09 Jan 2021 12:21:35 GMT

Hélène Mercier

Hélène Mercier, geboren in 1839, was een invloedrijke publiciste over wat in de tweede helft van de negentiende eeuw de ‘Sociale Quaestie’ of het ‘Arbeiderdersvraagstuk’ werd genoemd. Zij publiceerde in 1870 haar eerste artikel, waarin zij betoogde dat burgermeisjes werden opgevoed tot ‘beuzeling en tijdverspilling’. Zij pleitte voor beter onderwijs en een zinvol maatschappelijke leven voor vrouwen. Bijvoorbeeld in het sociaal werk, dat volgens haar uitermate geschikt was voor vrouwen. Zij zelf had in de ‘sociale quaestie’ een terrein gevonden waaraan ze zich de rest van haar leven zou wijden. Ze was onder andere een vaste medewerker van het Sociaal Weekblad, dat een belangrijke spreekbuis was van sociaal bewogen liberalen. Maar het bleef niet bij woorden alleen.

Wonen en voeding

Hélène Mercier was goed bevriend met Aletta Jacobs, Nederlands’ eerste vrouwelijke arts, die een armenpraktijk in Amsterdam had. Ze heeft onder andere een aantal jaren gratis spreekuur gehouden in twee kamers die ze huurde van een weduwe in de Jordanese Tichelstraat. Naar aanleiding van de verhalen die Aletta Jacobs over haar werk vertelde, besloot Hélène Mercier Aletta te vergezellen door de achterbuurten van Amsterdam, waaronder de Jordaan. Haar verzamelde artikelen over deze tochten zijn uitgegeven als boek met als titel ‘Over arbeiderswoningen’. Dat boek heeft een belangrijke impuls gegeven aan de filantropische woningbouw, de voorloper van wat we nu sociale woningbouw noemen. Samen met gelijkgestemden, waaronder Chris Janssen, wiens familie de belangrijkste financier zou worden, richtte zij de Bouwonderneming Jordaan op, die betaalbare arbeiderswoningen bouwde.

Ook nam Hélène Mercier het initiatief voor de oprichting van de eerste volkskeuken in de Amsterdamse Jordaan, bedoeld om een voedzame warme maaltijd te verstrekken tegen een betaalbare prijs. De volkskeuken was gevestigd op Laurierstraat nr. 246. Aletta Jacobs heeft in een poging om ook een bijdrage te leveren er ooit gortesoep gekookt, die echter door de kok werd afgewezen, omdat het de eters teveel aan gevangeniseten zou doen denken.

Woningen van Bouwonderneming Jordaan aan de Lindengracht

Sociaal werk

Toen Pieter Wilhelm Janssen (de vader van Chris) besloot een deel van zijn vermogen aan een goed doel in Amsterdam te besteden, werd Hélène Mercier geraadpleegd. Zij had inmiddels verschillende artikelen geschreven over het Engelse Toynbeewerk dat door volksopvoeding klassenverschillen wilde verkleinen. Het contact leidde tot de oprichting van Ons Huis in de Rozenstraat (1892), waar cursussen, voordrachten en clubs werden georganiseerd voor kinderen, vrouwen en mannen uit de Jordaan. De doelgroep werd omschreven als de ‘verbeterbaar geachte arbeiders'.

Toen in 2018 in het voormalige Ons Huis gebouw een hotel werd gevestigd kreeg het de naam Hotel Mercier.

Hélène Mercier was een voorbeeld voor en mentor van een volgende generatie vrouwen, zoals Marie Muller-Lulofs . Marie ontwikkelde tal van sociale activiteiten, waaronder de oprichting van Nederlands eerste ‘Opleidingsinrichting voor Socialen Arbeid’ (nu studierichting Sociaal Werk). Hélène Mercie r zat in het bestuur en de eerste lessen van de opleiding vonden in 1899 plaats in Ons Huis. Met de oprichting van de school moest ’schromelijke dilettantisme’ plaats maken voor ‘scientific philantropy’. Het meest bekend is de school geworden als Sociale Academie De Karthuizer die vanaf 1957 tot in de jaren tachtig huisde aan het Karthuizersplantsoen. Nu zijn er appartementen in het gebouw.

Mallegat

Sat, 09 Jan 2021 10:59:00 GMT

Mallegat

Ik kom er vaak langs en drink in de zomer graag een kopje koffie op het terras van de Pieper: het kruispunt van Prinsengracht en Leidsegracht, en de geboorteplaats van het Amsterdamse volkslied.

Waar nu dit kruispunt is, eindigde tot halverwege de zeventiende eeuw de Prinsengracht bij de vestewal om de toenmalige stad. Er stond een molen en er was een klein sluisje naar de vestegracht, dat het Mallegat werd genoemd. Op de kaart van 1625 is de situatie goed te zien.

In de tweede helft van de zeventiende eeuw werd de Prinsengracht verder doorgetrokken. Ongeveer op de plaats van de vestegracht werd de Leidsegracht gegraven. Omdat het waterpeil in dit deel van de stad veel lager was dan dat van de rest van de stad (de rode boezem), bleef een sluis nodig. In plaats van het Mallegat kwam er een grote schutsluis. De kade waar schepen die moesten wachten voor het schutten aan konden leggen is nog steeds te zien.

Een sluis met wachtende boten vroeg natuurlijk om een café. Café de Pieper stamt uit 1665. Het pand is gebouwd door Jan Adriaanz. Buys, zoals op de gevelsteen van het café is te zien.

De brug die werd aangelegd over de nieuwe Leidsegracht stond al gauw bekend als de Bestedelingenbrug. De naam verwees naar het Aalmoezeniersweeshuis dat net over de brug stond (zie mijn eerdere blog). Maar in 2016 kreeg de brug de naam Pieter Goemansbrug, omdat Pieter Goemans op deze brug de inspiratie kreeg voor het lied ‘Aan de Amsterdamse grachten’. Een klein bordje op de brug herinnert daaraan.

Na 1872, na de aanleg van de Oranjesluizen, kon het waterpeil van de rode boezem gelijkgetrokken worden met dat van de rest van de stad en werd de sluis in de Prinsengracht buiten gebruik gesteld.

Verder lezen: https://www.theobakker.net/pdf/drooglegging.pdf , m.n. Jeanine van Rooijen, stageverslag 16 mei 1995, getiteld De drooglegging van Amsterdam.

Afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam.

Muziek van het Molenpad

Wed, 30 Dec 2020 15:10:56 GMT

Muziek van het Molenpad

We horen het dagelijks als de beiaarden van het Paleis, de Oude Kerk, de Munttoren, de Westerkerk en Zuiderkerk in de stad klinken: muziek mogelijk gemaakt door klokkengieterij Hemony, vanaf 1655 gevestigd aan het Molenpad.

In dat jaar werd de uit Frankrijk afkomstige François Hemony benoemd tot Stadsklokkengieter van Amsterdam. Zijn jongere broer Pierre kwam negen jaar later ook naar Amsterdam en volgde na de dood van François hem op als Stadsklokkengieter.

Op het Molenpad – een oud pad dat uitzicht bood op een molen op de stadswal - en de naastgelegen Keizersgracht kreeg François een ruim perceel tot zijn beschikking om er een gieterij (zie afbeelding boven) en een woonhuis te bouwen. Naast luidklokken maakte Hemony er beiaarden, ook wel klokkenspelen of carillons genoemd.

De gebroeders Hemony maakten vijf klokkenspelen voor Amsterdam. Vier daarvan (Munt, Zuiderkerk, Oude Kerk en Westerkerk) worden regelmatig bespeeld door de stadsbeiaardiers Boudewijn Zwart en Gideon Boden. Het Paleis op de Dam heeft geen vaste beiaardier.

Vijf Hemony beiaarden in Amsterdam

De beiaard van de Munttoren was het eerste klokkenspel dat Amsterdam aanschafte bij François en Pierre. Het werd in 1651 voor de Beurs van Hendrick de Keyser gegoten in hun toenmalige klokkengieterij in Zutphen en hing van oorsprong in de Beurstoren. In 1668 verhuist het klokkenspel naar de Munttoren. Van de huidige 38 klokken zijn er nog 13 origineel.

De beiaard van de Zuidertoren stamt uit 1655. François was toen al aangesteld als stadsklokkengieter in Amsterdam, maar goot deze beiaard ook nog in Zutphen. Het klokkenspel van de Zuidertoren telt 32 klokken en is het meest originele Hemony klokkenspel dat in Amsterdam is overgebleven. Slechts enkele kleinere klokken zijn vervangen.

Het carillon van de Oude Kerk is gegoten in 1658 en heeft 47 klokken, waarvan nog 14 origineel zijn. In dat zelfde jaar werd ook het carillon van de Westerkerk gemaakt. Het telt 51 klokken, waarvan 9 originele. Tenslotte werd op het Molenpad het klokkenspel voor het Stadhuis gegoten, nu het Koninklijk Paleis op de Dam. Dit klokkenspel is uit 1664. Het bestaat uit 47 klokken, waarvan nog 9 origineel zijn.

Links Boudewijn Zwart in de Westertoren. Hij speelt regelmatig samen met watermuzikant Reinier Sijpkens die dan met zijn bootje in de gracht onder de toren dobbert. Rechts Gideon Botten in de Zuidertoren.

Klokkendans

Volgens Boudewijn Zwart is een beiaardier “een straatmuzikant op hoog niveau. Je speelt niet voor jezelf. Daar hoort een breed repertoire bij: kinderliedjes, Bach, Mozart, maar ook volksmuziek en jazz”. En met de Hemonyklokken is dat een groot plezier. Ze zijn van uitzonderlijke kwaliteit. Gideon Botten zei in een interview: “Na hen heeft niemand meer dat hoge niveau van klokken maken bereikt. Pieter Hemony heeft het geheim van het ontwerpen en stemmen van klokken in 1680 meegenomen in zijn graf” ( Binnenstad 243, december 2010).

De klokken worden en werden alom geprezen. Vondel dichtte al:

Ik verhef mijn’ toon in ’t zingen

Aen den Amstel en het Y,

Op den geest van Hemony,

d’Eeuwige eer van Loteringen,

Die ’t gehoor verlekkren kon

Op zijn klokspijs, en zijn noten,

Ons zo kunstrijk toegegoten;

't Lust ons op de klokketon,

Om doorluchte torentransen,

Enen klokkedans te dansen.

De broers Hemony hebben 51 carillons gemaakt voor binnen- en buitenland, waarvan er 33 op het Molenpad zijn gegoten. Na het overlijden van Pieter werd de voormalige klokgieterij van Hemony verbouwd tot stal, pak- en koetshuis. Aan de Keizersgracht werden nieuwe woonhuizen gebouwd. Daar, op nr. 458, herinnert alleen nog een klein bordje aan de Hemony’s.

Appeltjesmarkt

Wed, 30 Dec 2020 13:44:01 GMT

Appeltjesmarkt

De Appeltjesmarkt: ik neem er de bus naar Zandvoort of naar Schiphol en op de eerste mooie lentedag drink ik graag een kopje koffie bij uitspanning de Waterkant. Verder vond ik het tot voor kort geen erg inspirerende plek.

Maar sinds ik er afgelopen zomer elke week fitnessles had, is de Appeltjesmarkt in mijn waardering gestegen. Er gebeurde tijdens de lessen van alles. De buschauffeurs deden als ze even pauze hadden een oefening met ons mee. De dakloze mannen die in het Stoelenproject onder de parkeertoren hadden overnacht, moedigden ons onder het genot van een biertje aan om meer met de heupen te draaien. Het bleek ook een populaire plek bij hondenuitlaters (wat weer niet zo goed combineert met fitness). Tijdens een van onze lessen kwam de buurtconciërge een foto maken omdat wij zouden illustreren hoe belangrijk het is om de Appeltjesmarkt ‘terug te geven aan de buurt’. Die uitspraak bleek een addertje onder het gras te bevatten: na de recente herinrichtingen van de Appeltjesmarkt in 2015 en 2019 bleek er al weer een nieuw plan te zijn. De mooie grote bomen die ons schaduw boden op de hete zomerdagen zouden gekapt moeten worden voor de aanleg van een voetbalveldje.

Het illustreert dat de stadsplanners niet zo goed weten wat ze aan moeten moet met de plek en dat zie je ook. Hoe meer ik er rondloop, hoe meer ik me erover verbaas dat er allerlei functies die niets met elkaar te maken hebben op de Appeltjesmarkt worden gecombineerd. Maar, zo begin ik langzamerhand te denken, misschien is dat ook juist wel de charme: we hebben in het centrum immers niet zoveel van dit soort rare, onbestemde plekken.

Geschiedenis

De vraag die natuurlijk opdoemt is waarom de Appeltjesmarkt, een dure plek in het centrum, niet bebouwd wordt. Het antwoord op die vraag ligt in het verleden. Op de plaats van de Appeltjesmarkt lag in de 17e eeuw Bolwerk Nieuwkerk, deel van het verdedigingswerk rondom de toenmalige stad. Toen de bolwerken overbodig werden kwam in 1829 op deze plek een gasfabriek. In 1887 werd de fabriek gesloopt, de eigenaar had inmiddels de modernere Wester- en Oostergasfabrieken gebouwd. We hebben het aan de gasfabriek te danken dat de bodem onder de Appeltjesmarkt en de ernaast gelegen Singelgracht zo sterk verontreinigd is, dat er geen ontwikkelaar te vinden is die in het terrein wil investeren.

Na de afbraak van de gasfabriek werd tussen 1895 en 1934 hier de fruitmarkt gehouden. Kinderen pikten hier weggegooide appeltjes uit het water, vandaar Appeltjesmarkt. De fruitmarkt verhuisde in 1934 naar de Centrale Markthallen . Ruim twee decennia lang was de voormalige Appeltjesmarkt toen een soort niemandsland. In 1957 kwam er een busstation voor onder andere de druk gebruikte bus naar Zandvoort die in dat jaar de blauwe tram verving (foto 1964). Vervolgens kwamen er een parkeergarage , een tankstati on en een pianowinkel. De parkeergarage kwam er overigens omdat er hier een metrostation gepland was van de nooit aangelegde Oostlijn. Aan de waterkant bij de parkeergarage is een thuishaven en een oplaadpunt voor rondvaartboten. En aan de Singelgrachtzijde is sinds kort een aanleghaven voor boten die moesten verhuizen vanwege de aanleg van een ondergrondse parkeerplaats verderop in de Singelgracht.

Recente ontwikkelingen

In 2012 werd een ambitieus plan gelanceerd om van de Appeltjesmarkt een evenemententerrein te maken. Er zou plaats komen om te spelen, voor horeca, een stadsstrand en mogelijk ook voor een dagmarkt. De herinrichting moest de hele buurt een kwaliteitsimpuls geven en leiden tot meer ruimte voor voetgangers, groen en recreatie.

In 2015 was een nieuwe indeling gerealiseerd. De bussen hadden een andere plek gekregen, het busstation was gesloopt, en de taxi’s waren van de Appeltjesmarkt verdwenen. Veel enthousiasme was er echter niet over de nieuwe inrichting.

Jordaankrant 2015: Vandaag zal de heringerichte Groenmarkt officieel door de Stadsdeelvoorzitter geopend worden. In plaats van een busstation is de plek nu een kale vlakte bedekt met hagelwit kiezelsteen. Er staan een paar boompjes en aan de rand is een muurtje waarop kinderen van scholen uit de buurt met hulp van kunstenares Marjolein Wigbold vrolijke mozaïekjes geplakt hebben. Met enig trompetgeschal wordt het oranje dekzeil weggetrokken en vertelt de kunstenares welke kunstzinnige bedoeling achter dit werk steekt. Zoiets van 'een plein van ontmoeting met de buurtbewoners'. Daarvoor moeten die dan wel eerst een kruispunt oversteken dat te boek staat als nummer één op de lijst van dodelijk gevaarlijk.

De voetballertjes zijn niet zo blij met het grint en de organisatoren van het Jordaanfestival ook niet. Die moeten, voor veel geld, het plein met houten planken begaanbaar maken voor de feestende bewoners. Behalve het Jordaanfestival vinden er geen evenementen plaats en van het stadsstrand en de dagmarkt is niets terecht gekomen. Maar in 2019 werd in ieder geval het kruispunt aangepakt en werd de uitrit van de bussen verlegd om de verkeerssituatie minder gevaarlijk te maken.

Als je verder bijgepraat wilt worden over het kruispunt en over wat er nog meer mis is met de Appeltjesmarkt kun je altijd terecht bij de bloemenman naast de Mr. Blou I Love You kiosk. Hij vertelt er graag over.

De historische foto's zijn van het Stadsarchief Amsterdam.

Het Schipperskerkje aan de Looiersgracht

Sun, 20 Dec 2020 14:10:29 GMT

Het Schipperskerkje aan de Looiersgracht

Als je op zondagochtend (buiten coronatijd) langs de Looiersgracht komt, kun je in de Looiersgrachtkerk oftewel het Schipperskerkje uit volle borst horen zingen. Voor wie, net als ik, een gereformeerde achtergrond heeft, is het meteen duidelijk dat hier een streng gereformeerde kerkdienst plaatsvindt. De kerkgangers zingen hele noten, iets wat je in vissersplaatsen als Urk, Katwijk of Spakenburg zou verwachten, maar niet in de Amsterdamse Jordaan.

De Oud-Gereformeerde Looiersgrachtkerk werd in 1894 gesticht in een voormalig pakhuis en staat in de buurt bekend als het Schipperskerkje. Waar het die bijnaam aan te danken heeft staat niet op papier, maar het antwoord ligt voor de hand. Hier kerkten de gereformeerde schippers die groente en fruit leverden aan de Appeltjes- en Groenmarkt die tussen 1895 en 1934 op de naastgelegen Marnixstraat plaatsvond. Van oudsher waren (en zijn nog steeds) relatief veel binnenschippers streng gereformeerd. Zij voeren niet op zondag, de dag des Heren, maar hielden de zondagsrust in ere.

De Afscheiding

Het kerkje is een product van de 19-eeuwse gereformeerde geschiedenis van afscheidingen en fusies. De Oud-Gereformeerden die het kerkje stichtten en de Gereformeerde Gemeente die nu het kerkje gebruikt, komen beide voort uit de Afscheiding van 1834.

De oorspronkelijke Nederduitse Gereformeerde Kerk had op de Dordtse Synode (1618-19) besloten dat ‘geen persoon of lichaam in de kerk over een ander (zou) heersen’ . Geen paus, geen koning, geen regering kon dus bepalen hoe de kerk zou functioneren: de plaatselijke kerkgemeenten waren autonoom.

Na de Franse tijd, in 1816, organiseerde Koning Willem 1 een synode waarvoor hij zelf de leden benoemde. Die liet hij een nieuw bestuursreglement opstellen. Dit Algemeen Reglement voor het bestuur der Nederlandsche Hervormde Kerk in het Koningrijk der Nederlanden werd bij Koninklijk Besluit goedgekeurd. Door veel kerkleden werd dit gezien als een ongewenste inmenging van de koning in kerkzaken. Zij verlieten de Hervormde Kerk en richtten hun eigen kerken op.

Een preekstoel, een orgel en een brand

Het kerkje voor 1924

Dertig jaar na de oprichting van het kerkje, in 1924, werd het gesloten. Veel kerkleden waren vertrokken naar de Christelijk Gereformeerde Kerk Eben Haezer aan Lauriergracht 132 (een andere Afscheidingsvariant). Dominee W. Hendriksen van het Schipperskerkje verhuisde naar een kerk in Ede en nam – tegen geringe vergoeding - de preekstoel en het orgel mee. In erg goede staat was het orgel niet. Onderweg – met paard en wagen - verloor het een door houtworm aangetaste versiering, die toen maar in een sloot werd gegooid. Het kerkje werd een opslagplaats van kartonfabriek en drukkerij Zürcher.

In 1933 werd het pand gekocht door de Gereformeerde Gemeente en werd het opnieuw een kerk. Het verhaal gaat dat een Amsterdamse kwam vertellen ‘jullie kenne het kerkie terug krijgen’ . De onbewoonbaar verklaarde woning naast de kerk werd afgebroken en vervangen door een consistorie, een vergaderruimte voor de kerkenraad. Er kwam een nieuwe preekstoel en er werden tweedehands banken voor de kerkgangers georganiseerd. Voor een orgel was vooralsnog geen geld, dus werd bij een harmonium (een bij gereformeerden populair ‘huisorgel’) gezongen.

In 1972 ging de consistorie in vlammen op, maar werd herbouwd. De pyromaan trachtte ook de kerk af te branden door een bijbel aan te steken, maar dat vuur ging ‘als door een wonder’ vanzelf weer uit.

Sinds 1994 heet het kerkje Bijbelcentrum en Evangelisatiepost Bij Simon de Looier. Naast kerkdiensten worden er kinderclubs georganiseerd en op donderdagavond zijn er open maaltijden, Je kunt er dan voor 1 Euro mee eten. Een deel van de inkomsten komt van de Looiersvaart. Tegen betaling kunnen mensen een aantal dagen meevaren op een binnenvaartschip en kennismaken met het schippersleven. Zo is de cirkel weer rond.

Bronnen: De Jordaan tussen taal en beeld ( https://www.tussentaalenbeeld.nl/index.html ) en de website Orgels in Amstelland ( http://orgelsnoordholland1.50webs.com/orgels-amstelland.htm ).

Aalmoezeniersweeshuis

Sun, 20 Dec 2020 13:31:22 GMT

Aalmoezeniersweeshuis

17e-eeuw

In 1666 werd aan de Prinsengracht het Aalmoezeniersweeshuis geopend. Wezen die niet in aanmerking kwamen voor een plaats in het Burgerweeshuis of in één van de kerkelijke weeshuizen werden hier ondergebracht. Daarnaast werden in dit weeshuis vondelingen opgevangen. Kortom, het Aalmoezeniersweeshuis was voor kinderen die nergens anders terecht konden.

In het Aalmoezeniersweeshuis was plaats voor 800 kinderen, maar al gauw waren er zo veel kinderen dat ze een slaapplaats moesten delen. De weeskinderen kregen enig onderwijs tot hun vijftiende, daarna werden ze aan het werk gezet. Vanaf het eind van de 17e-eeuw werden ook tientallen weeskinderen van rond de vijftien jaar uitgezonden naar Suriname om daar aan de slag te gaan.

Aanvankelijk werden rond de 60 vondelingen per jaar naar het Aalmoezeniersweeshuis gebracht. De baby’s werden door het weeshuis uitbesteed, meestal aan vrouwen in de nabijgelegen Jordaan. Dikwijls deden deze vrouwen dat vooral voor het geld en liet de zorg – soms ernstig – te wensen over. Op hun zesde gingen de meeste vondelingen terug naar het Aalmoezeniersweeshuis om daar dan verder opgevoed te worden.

18e-eeuw

In de 18e-eeuw eeuw, toen de economische groei van Amsterdam stagneerde, werd de situatie in het weeshuis en het perspectief van de kinderen die er leefden steeds slechter. Hoewel het weeshuis meerdere keren werd uitgebreid nam het aantal kinderen sneller toe: aan het einde van de 18e-eeuw sliepen er soms wel 5 kinderen in een krib. Dat leidde tot wantoestanden.

Jacob Bicker Raye, die jarenlang een dagboek bijhield over Amsterdamse gebeurtenissen, schreef op 4 januari 1752 in zijn dagboek dat er ‘zijn dertien grote meiden uit het aalmoezeniersweeshuis die in de kraam bleken te moeten naar het spinhuis (tuchthuis) gebracht. De jongens die men bevond daaraan schuldig te zijn, zullen bij de eerste gelegenheid naar Oost-Indië worden gezonden.’

Regent Cornelis Vollenhoven onderzocht hoe het de lichting vondelingen van 1792 was vergaan (Ons Amsterdam, 2015). Van de 366 vondelingen die in dat jaar naar het Aalmoezeniersweeshuis kwamen, bleken er twintig jaar later nog slechts 64 in leven, van wie slechts enkelen een behoorlijk beroep uitoefenden. Hij concludeerde dat het Aalmoezeniersweeshuis op geen enkele manier aan zijn bestemming voldeed: ‘In plaats van kinderen te behoeden en nuttige leden aan de maatschappij te leveren, ziet het zelve verre de meeste kinderen door ziekte omkomen, een gedeelte der overblijvenden nauwelijks hun brood verdienen, en de overige ten prooi aan behoefte en ondeugd.’

De twee gevelstenen zijn nog steeds te zien op Prinsengracht 432-434. De afbeelding in het midden is van Johan Jelgerhuis.

19 ^e -eeuw
In 1807 woonden er 2554 wezen en te vondeling gelegde kinderen in het Aalmoezeniersweeshuis, nog steeds veel meer dan er eigenlijk plaats voor was. De situatie was en bleef dramatisch. Op 22 juni 1815 stellen de regenten vast dat ‘Van de ingenomen kinderen welke te vondeling gelegd worden sterven op de 100 meestal 60 à 70 in het eerste jaar aan de gevolgen van verwaarlozing bij hun geboorte, van hun inwendige fysieke staat en de ellende, waarbij zij in het vondeling leggen zijn blootgesteld’ .

Niet alleen met de vondelingen was het slecht gesteld. De arts C.J. Nieuwenhuis schreef in 1820: ‘Bijna alle kinderen zijn te klein van gedaante, zijn niet tot volle wasdom gekomen en hebben een verzwakte maag. Ze zijn bleek van kleur, hebben last van huidziekten en hoofdzeer. Er slapen drie tot vijf kinderen in een krib, de kamers zijn niet afdoende gelucht en er zijn teveel kinderen in een vertrek. Het eten is te zwaar en er is te weinig, met als gevolg, dat er schrokkerig wordt gegeten om genoeg te krijgen’.

Enkele jaren later viel het doek voor het Aalmoezeniersweeshuis. Een Koninklijk Besluit (1822) verplichtte het weeshuis om alle kinderen boven de zes jaar naar Veenhuizen te sturen waar zij vervolgens onder barre omstandigheden bij de Maatschappij voor Weldadigheid opgroeiden (zie: Suzanne Jansen, Het pauperparadijs).

De regenten van het Aalmoezeniersweeshuis protesteerden tegen het besluit om Amsterdamse kinderen te verplaatsen en dienden hun ontslag in. Ook de Amsterdamse bevolking verzette zich, maar in 1825 sloot het Aalmoezeniersweeshuis voorgoed de deuren.

Afbeeldingen: Stadsarchief en Amsterdam Museum.

Noot: Bij de te vondeling gelegde baby’s werd vaak een persoonlijk briefje van de moeder aangetroffen. Het Stadsarchief verzorgde in 2020 op basis van deze briefjes een tentoonstelling.

Zie: https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/onderwijs/thema'/vondelingen/

Ezelinnenmelk

Mon, 14 Dec 2020 11:20:30 GMT

Ezelinnenmelk

Op de hoek van de Passeerdersstraat en de Eerste Passeerdersdwarsstraat waren ruim honderd jaar lang het kantoor en de ezelinnenstallen van de familie Roding gevestigd.

In de achttiende en negentiende eeuw werd ezelinnenmelk gezien als remedie voor vele kwalen van baby’s, kinderen, kraamvrouwen en andere zieken. De melk was duur en werd per glas verkocht, vers van de ezel. Een groepje ezelinnen kwam tot voor de deur van de – gegoede - klant en werd daar gemolken. Dat garandeerde dat de melk vers was en niet vervuild of verdund.

,Jacob Bicker Raye, een fervent dagboekschrijver uit de achttiende eeuw, schreef op 20 februari 1771: Van een groep eselinnen, die naar mense gedreeven wierden, die de melk voor hare gesonthijd gebruyken, liep een eselin door de mist van de wal en viel in een bijt en verdronk.

Ook honderd jaar later, in de tweede helft van de negentiende eeuw, deden de ezelinnen nog hun ronde, zoals te lezen is in Ina Boudier Bakker’s boek ‘De klop op de deur’: Fransje Goldeweijn (…) miste den kleinen jongen bitter. (…) Fritsje, die zoo droomerig tevreden op haar schoot kon zitten kijken in den nog lichten avond, hoe de ezelinnen kwamen bij de buren om melk te geven voor 't zieke jongetje.

Roding

Roding was in de negentiende eeuw de bekendste Amsterdamse ezelinnenmelk leverancier en heeft het ook het langste volgehouden. Gerrit Roding begon zijn nering rond 1800. In 1837, vermoedelijk het jaar waarin Gerrit overleed, werd Jacob Moen eigenaar of mede-eigenaar. Vanaf 1865 was het bedrijf het bezit van twee kleinzonen van Gerrit. In de stallen stonden toen rond de 70 ezelinnen.

Rond de eeuwwisseling naar de twintigste eeuw kwam de verbetering van de kwaliteit van koemelk goed op gang. In 1896 werd bijvoorbeeld in Zoetermeer de Inrichting tot bereiding van normale kindermelk opgericht, die in 1901 de naam Nutricia kreeg, en als bijnaam ‘de min van Nederland’. Het kopen van dure ezelinnenmelk was niet meer nodig. In 1904 sloot het familiebedrijf Roding de deuren.

Een kwaad leven

Sun, 13 Dec 2020 15:40:44 GMT

Een kwaad leven

De Arbeidsenquête van 1887, een verslag van een parlementaire enquête ‘naar den toestand van fabrieken en werkplaatsen’ bestaat uit drie delen: Amsterdam, Maastricht, en Tilburg. In elk van de delen wordt letterlijk verslag gedaan van de gesprekken die de commissieleden voerden met vertegenwoordigers van politie, gezondheidszorg, onderwijs, vakverenigingen, kerken, en met fabrikanten en arbeiders. Bovendien wordt in ieder deel één fabriek uitgebreid doorgelicht. In Amsterdam is dat de Koninklijke Waskaarsenfabriek, die vlak bij het toen nieuwe Rijksmuseum stond.

De directeur, chefs, een baas, drie arbeidsters en twee arbeiders van de Waskaarsenfabriek worden ondervraagd.

Vervuiling en ongelukken

De stank van de fabriek is in de omgeving goed te ruiken, bij zuidenwind zelfs tot in de Kalverstraat. De reden, aldus één van de chefs, zijn de zwavelzuurdampen die bij de productie van kaarsen vrij komen en die ‘verteren de kalk tussen de pannen, zoomede den ijzeren kap en geraken in de buitenlucht’ . Niet alleen de lucht werd vervuild, het afvalwater werd door de fabriek in de naastgelegen Boerenwetering geloosd.

Het werk is zwaar en gevaarlijk. Volgens de directeur komen ernstige ongelukken zelden voor, maar als voorbeelden komen vervolgens een afgeknepen hand, een afgezaagde vinger, een bak met zwavelvuur die een jongen in zijn gezicht kreeg, en een omgevallen ketel met vet die brandwonden veroorzaakte, ter sprake.

Lange dagen

Gevraagd naar de werktijden antwoordt een van de arbeiders:

A. Vijftien en een half uur per dag

V. Gaat dat den geheelen dag door?

A. Ja.

V. Zijt gij des Zondags vrij?

A. Ik werk van ’s Zaterdagsnachts tot Zondagsmorgen om 9 uur.

V. En dan zijt gij vrij tot?

A. Tot des Maandagsmorgens om 6 uur.

V. Hebt gij geen recht om rust te nemen?

A. Neen.

V. Kunt gij dat goed uithouden?

A. Het is nogal afmattend.

De vrouwen werken soms 36 uur achtereen:

V. Kreegt gij ‘s nachts geen rustuur?

A. Van 12 tot 1.

V. En gedurende dien tijd kondt gij dan wat op de grond gaan liggen?

A. Ja, dan zocht ik maar een zachte plank op.

Meisjes van 12 tot 16 jaar slepen houten kisten met kaarsen van 20 tot 30 kilo en werken soms dagen achter elkaar van 6 uur in de ochtend tot 12 uur ‘s-nachts. En in de nacht ging het veer niet, zodat ook zij ze dan ergens in de fabriek een plek moesten vinden om een paar uur te slapen.

Misbruik?

Een van de chefs zegt dat de vrouwen en meisjes liever overwerken dan ’s-nachts werken. In het interview met Vrouw Kamphuizen, 30 jaar oud, die vanwege aanhoudende werkloosheid van haar man verantwoordelijk is voor het gezinsinkomen, probeert de commissie er – zonder succes - achter te komen of er ’s-nachts sprake is van seksueel misbruik:

V. Gij zijt 18 jaren op de fabriek?

A. Ja.

V. En ge hebt er nogal het een en andere bijgewoond.

A. Een heele boel.

V. Verkeerde dingen ook?

A. Neen.

V. Ik zal geen namen vragen, weet gij niets?

A. Neen.

V. Des nachts ook niet?

A. Neen, niets.

V. Maar gij vindt in elk geval het nachtwerken niet goed?

A. Neen

V. Hebt gij nog wat te zeggen? Gij kunt vrijuit spreken. Hebt gij niets?

A. Neen.

En dan, voor de enige keer in alle gesprekken die de commissie voerde, laat de voorzitter van de parlementaire commissie merken dat de ondervragingen hem raken en vraagt: Gij hebt een kwaad leven, meid?

Arbeidswet

De commissie vraagt de directeur waarom er niets aan de wantoestanden wordt gedaan. De wetgeving en daarmee de verplichting ontbreken, aldus de directeur, om veel verbeteringen aan te brengen. Enerzijds is er de druk van aandeelhouders, anderzijds hebben de arbeiders het geld zo hard nodig dat ze zelf aandringen op overwerk en inhouding van loon voor bijvoorbeeld een ziekenfonds afwijzen. Twee jaar na het verschijnen van de parlementaire enquête zal de eerste arbeidswet van kracht worden.

Ik heb voor deze tekst gebruik gemaakt van de heruitgave van de Arbeidsenquête uit 1981 (Uitgeverij Link). Afbeeldingen: Stadsarchief Amsterdam.

Oogenbliksfotograaf

Sun, 06 Dec 2020 10:32:20 GMT

Oogenbliksfotograaf

Lauriergracht 8

De schilder Breitner (1857-1923) verhuisde in 1886, toen hij negenentwintig jaar oud was, naar Amsterdam. Hij heeft in Amsterdam op verschillende adressen gewoond, onder andere zes jaar op Lauriergracht 8 (1893 -1899), waar nu dit bescheiden bordje aan hem herinnert. Vanuit zijn huis maakte Breitner meerdere schilderijen van de Lauriergracht (zie afbeeldingen hieronder) en daarbij valt het op hoe weinig het uitzicht op de overzijde van de gracht in meer dan een eeuw is veranderd. Het zou Breitner goed hebben gedaan. Hij hield van de oude stad met haar paardentrams en haar kleine bedrijfjes, zoals een water- en vuurwinkeltje en een smederij. De elektrische trams, die in 1900 verschenen, noemde hij “leelijke, ziellooze doozen” en nieuwe gebouwen zoals het Rijksmuseum en het Centraal Station interesseerden hem niet.

Fotograaf

Zijn liefde voor de oude stad zien we ook terug op de bijna drieduizend foto’s die hij heeft gemaakt. Breitner was een enthousiaste fotograaf – toen een nieuwe medium. De complete omvang van zijn fotografisch werk werd pas bij de ontsluiting van zijn collectie in de jaren zestig van de vorige eeuw duidelijk. Daarbij bleek ook dat hij regelmatig foto’s gebruikt heeft als basis voor zijn schilderijen. Breitner sprak tijdens zijn leven weinig over zijn fotografie, mogelijk omdat het gebruik van ‘mechanische afbeeldingen’ (in plaats van een schets) als basis voor een schilderij in die dagen weinig respect oogstte. Breitner gebruikte beide. Dat is ook het geval bij de schilderijen van de Lauriergracht, zoals uit onderstaande schets en foto blijkt.

Pionier

De ontsluiting van Breitner’s fotocollectie liet zien dat veel foto’s nooit voor een schilderij zijn gebruikt. Dat heeft geleid tot de opvatting dat hij naast schilder ook als fotograaf te beschouwen is. De komst van de draagbare camera en celluloid film maakte het mogelijk om personen in actie vast te leggen. Breitner was goed in deze ‘oogenbliksfotografie’. Dienstmeisjes, winkelende dames, paarden, kinderen lopen zijn beeld in en uit. Soms worden ze van heel dichtbij vastgelegd, of vanaf een hoog of juist een laag standpunt. Onderstaande foto’s zijn op en bij de Lauriergracht gemaakt. Zijn foto’s geven een prachtig overzicht van het Amsterdam rond 1900 en maken hem daarmee tot een pionier van de straatfotografie .

Verder lezen: http://breitner.rkdmonographs.nl/pionier-van-de-straatfotografie/@@print-monograph De afbeeldingen zijn ontleend aan de Beeldbank Amsterdam en het Stedelijk Museum.

Groensteel

Sat, 05 Dec 2020 09:44:00 GMT

Groensteel

Wie zich in de Amsterdamse natuur verdiept, moet al snel constateren dat de grachtengordel en Jordaan daaraan bepaald niet het meeste bijdragen. Op kaarten van de Amsterdamse ecologische infrastructuur, van het publieke groen in de stad, of van de biodiversiteit blijven grachtengordel en Jordaan maagdelijk wit. Als bewoner van die buurt word je bij het doorbladeren van de Natuurwaarden in Kaart (2016), een rapport van de gemeente, dan ook een beetje treurig.

Tot je bij de themakaart Kademuren (p.34) komt.

De basalten en bakstenen kademuren blijken een paradijs voor muurplanten. Vooral de hoeveelheid varens valt op. Varensoorten die in de bergen op verticale wanden groeien doen het ook goed in Amsterdam. Nergens in ons land staan dan ook binnen een straal van enkele kilometers zo veel verschillende soorten varens als in Amsterdam (29 stuks). Diverse varens op de kades behoren tot de beschermde soorten. Absoluut zeldzame soorten zijn bijvoorbeeld de Groensteel (boven) en de Blaasvaren (linksonder).Verder herbergt Amsterdam opmerkelijke aantallen steenbreekvarens (midden, rond de 8000) en tongvarens (rechts, rond de 2500).

Het begroeien van de kademuren is een langzaam proces. En terwijl de basaltstenen kademuren in het Oostelijk Havengebied en bij het Stenen Hoofd wel een stootje kunnen hebben, zijn de bakstenen kademuren van de grachten veel meer onderhevig aan slijtage. Veel kaden en bruggen in Amsterdam er slecht aan toe zijn en moeten worden gerenoveerd … wat betekent dat voor de muurplanten?

Renovatie kaden en bruggen

Amsterdam heeft de zorg voor 1800 bruggen en 600 kilometer kade. Veel daarvan zijn meer dan honderd jaar oud en niet berekend op het huidige verkeer. De komende vijf jaar worden 850 bruggen en 200 kilometer kademuur onderzocht, waarvan het vermoeden bestaat dat ze er slecht voor staan (Actieplan bruggen en kademuren, 2019). De ambitie is om vanaf 2024 te komen tot een versnelling van de vernieuwing van kades en bruggen, maar ook dan wordt de restoratie wordt een langdurig project.

In het verleden is bij herstelwerkzaamheden dikwijls te weinig rekening gehouden met de muurplanten: er werden betonnen achterwanden achter de bakstenen geplaatst of er werd hard cement gebruikt waarin planten moeilijk wortelen. Gelukkig zijn er nu plannen om dit beter aan te pakken. Voor de toekomst is maatwerk nodig. Dat betekent waar mogelijk goede muurdelen laten staan en om planten heen voegen, aangepast cement gebruiken, en waar nodig planten verkassen.

Voor meer informatie: https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/volg-beleid/groen/flora-fauna/flora/stadsplanten/

Last & Co

Wed, 25 Nov 2020 10:42:19 GMT

Last & Co

"Ik ben makelaar in koffy, en woon op de Lauriergracht No 37. Het is mijn gewoonte niet, romans te schrijven, of zulke dingen, en het heeft dan ook lang geduurd, voor ik er toe overging een paar riem papier extra te bestellen, en het werk aan te vangen, dat gij, lieve lezer, zo even in de hand hebt genomen, en dat ge lezen moet als ge makelaar in koffie zijt, of als ge wat anders zijt.”

Max Havelaar

Zo begint het boek Max Havelaar, of De Koffieveilingen der Nederlandse Handel- Maatschappij, dat in 1859 verscheen. Het boek van Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker) is een aanklacht tegen de misstanden in het voormalig Nederlands-Indië. Hoofdpersonen in deze roman zijn Max Havelaar, bestuursambtenaar in Indië, en Batavus Droogstoppel, koffiehandelaar in Amsterdam.

Douwes Dekker geeft Batavus Droogstoppel Lauriergracht 37 als fictief adres, een huisnummer dat toen hij het boek schreef niet in gebruik was. In het pand dat nu op Lauriergracht 37 staat (deel van het voormalige klooster van de Zusters van de Voorzienigheid) zijn luxeappartementen gevestigd. Er is nooit een koffiehandel op de Lauriergracht geweest.

Het verhaal van Max Havelaar volgt in grote lijnen de werkelijke belevenissen van Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië. Hij ervoer en bekritiseerde het cultuurstelsel. Dat hield in dat de inheemse bevolking 20% van haar grond moest gebruiken om thee, suiker, en vooral ook koffie te verbouwen voor de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Het systeem werd veelvuldig misbruikt door de Nederlandse ambtenaren en door de inlandse vorsten die zogeheten cultuurprocenten kregen betaald als hun gebied meer opbracht voor Nederland. Dit alles leidde tot uitbuiting van de bevolking.

Batavus Droogstoppel representeert in het boek de Hollandse ondernemer aan deze zijde van de oceaan, die een gebrekkig beeld heeft van de situatie in Nederlands-Indië en deze naar eigen inzicht en belang inkleurt.

De steen op het huidige huisnummer 37 is een mooi eerbetoon aan de aanklacht die Dekker schreef tegen het cultuurstelsel en tegen de laksheid van de Nederlandse ambtenaren in Nederlands-Indië.

Behalve de steen op de Lauriergracht zijn er in Amsterdam nog enkele andere herinneringen aan Multatuli te vinden. Het meest bekend is wellicht het beeld van Multatuli op de Jan Van Rodentorenbrug. Op de Noordermarkt staat een beeld dat verwijst naar de tweede roman van Dekker, Woutertje Pieterse. En in de Korsjespoortsteeg, in het huis waar Eduard Douwes Dekker werd geboren, is het (kleine) Multatulimuseum gevestigd.

Een Trumpiaanse burgemeester

Wed, 25 Nov 2020 10:12:30 GMT

Een Trumpiaanse burgemeester

Egbert de Vrij Temminck – tussen 1748 en 1784 23 keer gekozen tot burgemeester– droeg bij officiële gelegenheden deze opvallende pruik, die nu te vinden is in het Amsterdam Museum. Hij stond bekend als een machtige burgemeester en was uitzonderlijk populair bij het gewone volk van Amsterdam. Hij was volgens zeggen geen groot retoricus: ‘zijn taal was ordinair en barbaars, maar hij sprak met zoveel energie dat dit zijn beperkingen compenseerde’ .

De Vrij Temminck’s kennis schijnt nogal gering te zijn geweest - hij was zo ongeveer analfabeet – maar vanwege zijn sterke republikeinse beleid genoot hij toch aanzien. Hij gaf samen met pensionaris Van Berckel vorm aan het Amsterdamse politieke beleid op een manier die kan worden samengevat onder het motto Amsterdam first . Dat viel in de smaak bij zijn mederegenten van republikeinse snit. Hoewel de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden neutraal was in de Frans-Engelse oorlog lieten deze regenten zich – tot grote woede van de Britten – in met smokkelhandel. Ze handelden in onder andere wapentuig, eerst met Frankrijk en vanaf 1774 met de opstandige gewesten in Noord-Amerika.

Het ging mis toen de burgemeester opdracht gaf aan pensionaris Van Berckel om een geheim handelsverdrag te bespreken met een vertegenwoordiger van het Amerikaanse congres. Het conceptverdrag zou in werking treden zodra Engeland de Verenigde Staten had erkend. In 1780 viel een kopie hiervan echter in handen van de Engelsen toen dezen de Amerikaanse ambassadeur Henry Laurens, op weg naar zijn post in de Nederlanden, oppakten. Laurens gooide het kistje met het geheime conceptverdrag nog overboord, maar de Engelsen wisten het weer uit het water te vissen. Vervolgens verklaarden zij de Republiek de oorlog. Het verlies van deze vierde Engelse oorlog leidde het verval van de Republiek in.

Meer info op: https://maartenhell.wordpress.com/2017/10/23/bepruikte-burgervader-met-platten-toon/

Kikki de kargadoor

Sun, 15 Nov 2020 10:31:21 GMT

Kikki de kargodoor

Kargadoor

Christiaan Smit (1865-1940), beter bekend als Kikki, Kiki, of Kikkie, was kar-ga-door. Hij hielp om handkarren over de brug te trekken, omhoog met behulp van een touw, omlaag door te remmen met behulp van een haak die aan het touw vastzat.

Handkarren

Tot de Tweede Wereldoorlog waren handkarren een belangrijk transportmiddel. Om te beginnen voor de straatventers waarvan Amsterdam er in 1929 ruim 4000 telde. De meest frequente handel was vis (900 venters). Daarnaast handelden 800 venters in bloemen, 600 in fruit, 470 in groente en aardappelen en 420 in ijs.

Handkarren werden ook gebruikt door ambachtslieden. De glazenwasser, de timmerman, en de schilder, allemaal hadden ze hun kar om hun werk te doen. Daarnaast boden de voddenboer en de scharensliep met hun karren hun diensten aan. En handkarren werden ook gebruikt om zieken te verplaatsen en om te verhuizen.

De vele Amsterdamse bruggen waren een lastig obstakel voor de handkarren met hun dikwijls zware vrachten, en het ging nog wel eens mis. Menige brug had dan ook zijn vaste kargadoor die tegen vergoeding van een paar centen hielp om een handkar veilig over de brug te krijgen.

Reesluis en Prinsensluis

Veertig jaar lang was de Reesluis Kikki’s werkterrein. Toen kwam de Prinsensluis beschikbaar die dichter bij zijn onderkomen in de Boomstraat lag. Daar vierde Kikki zijn 50-jarig jubileum als “Bruggentrekker”.

Twee eigenschappen van Kikki worden dikwijls genoemd. Hij kon creatief vloeken, wat vooral bij kinderen populair was, en hij kon goed innemen. Hij combineerde graag het nuttige met het aangename en vanuit Slijterij de Grote Slok, tegenover de Reestraat, kon hij de brug in de gaten houden, terwijl hij met zijn verdiende geld de nodige borrels nuttigde. Toen hij zijn werkterrein verplaatste naar de Prinsensluis, werd café het Bruine Paard zijn vaste stek.

Verder lezen: www.tussentaalenbeeld.nl ; https://www.ois.amsterdam.nl; https://www.amsterdam.nl/stadsarchief

Liebe Leute, aber Schlechte Musikanten

Sun, 15 Nov 2020 09:48:51 GMT

Liebe Leute, aber Schlechte Musikanten

Wie in deze corona tijd naar het Concertgebouw in Amsterdam gaat kan van te voren een video bekijken met Arnold, de chef anderhalve meter, in de hoofdrol. Hij legt uit hoe de coronamaatregelen zullen worden toegepast. Arnold vertelt onder andere dat je onderweg naar je zitplaats een drankje kunt meenemen: voor het eerst sinds 1888 mogen er weer consumpties mee de zaal in.

Hoe zat dat precies in 1888? De meeste Amsterdamse orkesten waren toentertijd gelegenheidsorkesten met een mix van professionals en amateurs en dikwijls niet erg gedisciplineerd. Het niveau was er naar. Als de violisten kans zagen hun strijkstokken tegelijk naar boven en beneden te bewegen dan leverde dat al een positieve recensie op. Door de bezoekers werd tijdens de concerten een drankje genuttigd, gerookt en op min of meer gedempte toon geconverseerd. Kortom, Amsterdam was aan het einde van de negentiende eeuw geen serieuze muziekstad. De uitspraak bovenaan deze column is van de componist Brahms die de Amsterdammers aardig en de paling lekker vond, maar voor de uitvoering van zijn muziek de voorkeur aan Utrecht gaf.

Dat veranderde nadat in 1888 het nieuwe Concertgebouw geopend werd. De jonge Willem Kes werd aangesteld als dirigent met als opdracht een Concertgebouworkest te vormen. Het betekende een ommekeer in het Amsterdamse muziekleven. Kes voedde zowel de musici als het publiek op. De orkestleden werden streng aangepakt en van de concertbezoekers werd verwacht dat ze geconcentreerd luisterden naar de muziek. Drankjes en rokerij waren niet langer toegestaan. Op 3 november 1888 gaf het orkest zijn eerste concert.

Voor de Amsterdammers was het wennen. Velen vonden de locatie van het Concertgebouw – buiten de stad tussen de weilanden - en de nieuwe aanpak ongezellig, maar de echte muziekliefhebbers namen de omgeving op de koop toe en waren enthousiast over de aanpak van Kes. Zij kregen gelijk. Bij het vertrek van Willem Kes in 1895 was het Concertgebouworkest klaar voor het internationale podium.

Foto's: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

Kunst in de Konijnenstraat

Wed, 04 Nov 2020 12:39:46 GMT

Kunst in de Konijnenstraat

Vraag je een Amsterdammer wat de relatie is tussen kunst en de Konijnenstraat dan is de eerste associatie natuurlijk die met de 'tenore Napolitano’, ‘de man met de X-factor van toen’, kortom met de in 1926 in de Konijnenstraat geboren Carel Verbruggen alias Willy Alberti.

Pieter de Hoogh

Maar als we wat verder terug gaan in de tijd vinden we in de Konijnenstraat ook een beroemde schilder. In 1661 verhuisde de schilder Pieter de Hoogh met zijn gezin naar Amsterdam waar hij onder andere in de Konijnenstraat woonde. Daar schilderde hij de raadskamer van het toenmalige Amsterdamse stadhuis, nu het Paleis op de Dam (zie foto boven).

Pieter de Hooch wordt vaak vergeleken met Johannes Vermeer. Pieter de Hooch heeft echter in zijn schilderijen bijna altijd een doorkijk naar buiten, terwijl Vermeer zich meestal beperkt tot een raam waardoor het licht naar binnen valt. De Hooch laat ook vaak meerdere ruimtes achter elkaar zien waarbij het doorkijkje altijd lichter is dan de ruimte op de voorgrond. Hij wist zoveel diepte te creëren in zijn schilderijen, dat hij ook wel de 17-eeuwse ‘meester van het perspectief’ wordt genoemd.

Bovenstaande schilderijen zijn uit zijn Amsterdamse periode: Het aanreiken van een brief in een voorhuis, Binnenhuis met vrouwen bij een linnenkast, Een gezelschap op de plaats achter een huis, Moedertaak (i.e.ontluizen).

Bron: Rijksmuseum.

Uit onderzoek van Amsterdamse archeologische dienst wordt duidelijk dat de 17de-eeuwse bewoners van de Konijnenstraat tot de brede middengroep van de stadsbevolking behoorden, bestaande uit vooral ambachtslieden. In een van de beerputten die is gevonden is slijpsel van Brazielhout tevoorschijn gekomen, dat werd gebruikt voor het maken van verfstoffen. Het is natuurlijk verleidelijk deze vondst met Pieter de Hoogh te verbinden. En zou het schildersgezin misschien van deze borden hebben gegeten?

Rood Paleis

Tue, 03 Nov 2020 09:00:59 GMT

Rood Paleis

In dit opvallende zwarte gebouw aan de Amsterdamse Passeerdersgracht situeerde Ferdinand Bordewijk in zijn boek het ‘Rood Paleis, Ondergang van een eeuw’ (1938) een bordeel. De roman speelt vlak voor de Eerste Wereldoorlog en gaat over het ‘fin de siècle’, het einde van een tijdperk. Bordewijk beschrijft het gebouw als, ' een pand van somberheid en verschrikking […], een pand met een geheim, [gelegen aan] een korte, lugubere gracht. Een smalle trog vuil wa ter. De rioolgaten even boven het watervlak bloot in de grachtwallen, zwartachtig druipend'.

De grachten in de Jordaan waren in het begin van de twintigste eeuw inderdaad nog steeds smerig. En naast het gebouw lag oorspronkelijk het Leidsche Kerkhof dat als lugubere noot zou kunnen worden opgevat. Maar dat kerkhof was aan het einde van de negentiende eeuw al ontruimd en op het terrein stonden in de tijd waarin Bordewijks’ roman speelt inmiddels al scholen.

Daklozenopvang

In werkelijkheid was het pand aan de Passeerdersgracht ook nooit een bordeel. Het is in 1850 gebouwd als een ‘Toevlugt voor behoeftigen’, een daklozenopvang. In het gebouw konden daklozen komen eten en waren honderd slaapplaatsen. De dagelijkse opvang werd uit giften van burgers betaald. De gulle gevers kwamen zo nu en dan kijken hoe hun geld werd besteed.

Foto's: Beeldbank Amsterdam

Concurrentie en de terugloop van de giften na de invoering van de Armenwet in 1912 – burgers meenden dat giften niet meer nodig waren – leidde tot sluiting van de ‘Toevlugt’ in 1923. Tussen 1923 en 2006 had het gebouw verschillende bestemmingen, toen werd een deel van het gebouw een kunstsalon.

Rode Salon

Elisabeth den Bieman de Haas is een gerenommeerde kunsthandelaar. Meer dan vijfentwintig jaar had zij een galerie in de Nieuwe Spiegelstraat gericht op vooral werk van de Cobra beweging en meer in het bijzonder van Corneille. Daarna – van 2006 tot 2016 - had ze een besloten kunstsalon in het achterste deel van het gebouw van de voormalige ‘Toevlugt’ die ze de naam Le Salon Rouge gaf. De naam en inrichting van de salon waren natuurlijk een knipoog naar het boek ‘Rood paleis’ van Bordewijk .

Inmiddels wordt er in het gebouw gewoond en gewerkt.

Bordewijks Rood Paleis is te vinden op https://www.dbnl.org/tekst/bord001rood01_01/

200f905e

Waalse wezen en een Gouden Ketting

Weggekocht uit Amsterdam

Het oudste standbeeld van Amsterdam

Huwelijken, liefde of belang?

Een plantsoen op de Dam?

“Een huis zonder dak is als een toren zonder spits”

Koggeschip en Keizerskroon in de tuin van het Rijksmuseum

Op pad met Jan Hanze

De Groenmarkt is weer groen

De Groenmarkt is weer groen

Waalse weesmeisjes

Waalse weesmeisjes

Sint-Nicolaas

Sint-Nicolaas

De Herschepping

De Herschepping

Rondom de Vinkenbuurtsloot

Rondom de Vinkenbuurtsloot

Devote vrouwen op een stadseiland

Devote vrouwen op een stadseiland

Van Marina naar Muiden

Van Marina naar Muiden

Tuin De Nederlanden

‘De rots van Benthem danst’

‘De rots van Benthem danst’

De Hoeksteen in de Oude Looiersstraat

De Hoeksteen in de Oude Looiersstraat

Keetje Oldema

Keetje Oldema ﻿

Een schrijver en een burgemeester

Een schrijver en een burgemeester

Over Duvels en Kroketten

Over Duvels en Kroketten

Houtbouw in de stad

Houtbouw in de stad

Nu Syt Wellecome

Nu Syt Wellecome

De geschiedenis van Keizersgracht 493

De geschiedenis van Keizersgracht 493

De Rijtuigenhof

De Rijtuigenhof

Zwitserse huisjes in Amsterdam

Zwitserse huisjes in Amsterdam

Kleding shoppen … hoe het begon

Tussen Warmoesgracht en Rozengracht

Tussen Warmoesgracht en Rozengracht

Zeemannen en zeemansvrouwen in de Lastage

Kolksluis

Kolksluis

Bier, flikken en mosterd aan de Weesperzijde

Bier, flikken en mosterd aan de Weesperzijde

Straatkunst

Straatkunst

Het TeHuis

Het TeHuis

Beddenwinkels

Beddenwinkels

Een kameel op de pont

Een kameel op de pont

Vondel, Nölken, en Johnny Jordaan: een kerstblogje

Franse scholen in Amsterdam

Franse scholen in Amsterdam

Zeep Op ’t Water

Zeep Op ’t Water

Horror aan de Rozengracht

Twee Engelse kerken in Amsterdam

Een Brabantse jongen in Amsterdam

Een Brabantse jongen in Amsterdam

Westeroord

Westeroord

Jurriaan en Christiaan Andriessen

Noot: De Stadstekenacademie werd in 1718 opgericht als de Oefenschool der Tekenkunst. Na een roerige tijd met ruzies werd in 1750 een nieuwe start gemaakt. De Stadstekenacademie was de voorloper van de Koninklijke Academie (1822) en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten (1870).

’t Binnenhuis

Judith Leyster: ‘Met de mannen egaal in de kunst’

De erfenis van Agneta Deutz

Fotografie Koene & Büttinghausen

Fotografie Koene & Büttinghausen

Naatje

Naatje

Keetje Oldema