Lijsbeth Wiaer werd geboren in 1640 in een weversgezin. Na het overlijden van haar man trouwde zij in 1666 met boekdrukker Israel Abrahamsz de Paull (1632-1680). Hij had een drukkerij in de Tuinstraat ter hoogte van de huidige nummers 56-58. Zoals in alle kleine bedrijfjes werkte ook Lijsbeth mee in de drukkerij. De opdrachten waren divers. Sommigen opdrachtgevers wilden een gezang, bruilofsvers of wetenschappelijk werk laten drukken. Maar bij de drukkers in de Jordaan kon je ook terecht voor onkuise pamfletten of een politiek omstreden boek. Enkele van zulke omstreden publicaties zijn in de drukkerij van Tuinstraat 56-58 geproduceerd.
Israel overleed in 1680 en Lijsbeth erfde de drukkerij. In de database Ecartico (over cultural industries in the ‘early modern Low Countrie’) wordt ze als drukker en ook als uitgever vermeld. Ze kon dus zelf de drukkerij runnen, maar om - in die tijd - praktische reden deed ze dat toch onder de naam van de mannen met wie zij achtereenvolgens trouwde. Abraham Olofsz was wever, dus onbekend met de drukkerij. Zijn opvolger Andries Pietsz was letterzetter, dus wel bekend met het vak. Na de dood van Andries drukte Lijsbeth enige tijd onder de naam ‘Weduwe van Andries Pietsz’.
Spinoza
Het werd pas in 2013 bekend, maar Israel Abrahamsz en Lijsbeth drukten in 1670 onder pseudoniem Spinoza’s Tractatus theologico-politikicus. Een riskante onderneming.
Spinoza, door de Joodse gemeenschap in de ban gedaan vanwege zijn overtuigingen, schreef in Tractatus theologico-politikicus dat religieuze boeken een product zijn van menselijke verbeelding. Dergelijke boeken moedigden, aldus Spinoza, mensen aan tot sociale moraal, naastenliefde en gehoorzaamheid aan de wetten van de samenleving. Jezus was, zo schreef hij, een nobel mens en een voorbeeld. Ook betoogde Spinoza dat landen waar vrijheid bestaat beter functioneren dan landen waar onderwerping heerst. De Tractatus Theologico-Politicus sluit af met een gloedvol betoog: ‘In een vrij staatsbestel is het een ieder toegestaan te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt. De vrijheid van filosofie is noodzakelijk voor het welzijn van burgers en staat en de democratie is de beste staatsvorm’. Vier jaar na de verschijning werd het boek verboden.
Drie jaar daarna, in 1677, drukten Israel en Lijsbeth ook onder pseudoniem de eveneens verboden Nagelate schriften van B.d.S. Baruch de Spinoza was kort tevoren, op 21 februari van dat jaar overleden.
Coenraad van Beuningen
Onder de naam van Andries Pietsz drukte Lijsbeth in 1689 ‘Alle brieven ende schriften’ van Coenraad van Beuningen, burgemeester, gezant voor de Republiek, en bewindvoerder van de VOC. Coenraad van Beuningen (1622–1693) was een invloedrijke man wiens correspondenties door de jaren heen een mooi inzicht gaven in de 17e-eeuwse politiek. Toch was het niet vanzelfsprekend voor Lijsbeth om deze opdracht aan de nemen, de voormalige burgemeester was namelijk inmiddels waanzinnig.
Van Beuningen had een belangrijke rol gespeeld als adviseur van stadhouder Willem III tijdens het rampjaar 1672, maar daarna ontstond er een conflict tussen hem en de stadhouder. Van Beuningen zag de gouden eeuw instorten en vreesde het einde van de unieke positie van zijn stad en zijn land in de wereld. Hij trok zich terug in zijn huis aan Amstel 216.
Geert Mak schrijft dat de toestand waarin de stad en de Republiek zich bevonden zeker een rol heeft gespeeld bij het ontstaan van de demonen die het leven van Van Beuningen gingen beheersen. Daarbij kwam ook nog een ellendig huwelijk met Jacoba Bartolotti van den Heuvel. Van Beuningen begon met aandelen te speculeren, raakte zijn vermogen kwijt en liep ‘s-nachts schreeuwend door de stad. Boven de Botermarkt zag hij visioenen van vuur en doodskisten. Met zijn eigen bloed tekende hij schepen met zeilen en vlaggen, en kabalistische tekens op de gevel van zijn huis, dat nu bekend is als het Het Huis met de Bloedvlekken. Er staan ook nog een paar letters op de gevel die de naam Jacoba zouden kunnen betekenen. Op 26 oktober 1693 stierf Van Beuningen in armoede.
Balthasar Bekker
Als ‘Weduwe van Andries Pietersz’ zorgde Lijsbeth voor het drukken van Drie brieven van dr. Balthasar Bekker. Balthasar Bekker (1634-1698), afkomstig uit het Frieze Metslawier, woonde vanaf 1680 op de Prinsengracht, tegenover de Noorderkerk, en dus in de buurt van de drukkerij.
De Drie Brieven waren antwoorden op Johannes van der Waeyen, tegenstanders van een boek dat Balthasar Bekker eerder had geschreven: De Betoverde Wereld. Met dit vierdelige boek wilde theoloog en dominee Bekker aantonen dat geesten, betoverde mensen en ook de duivel verklaarbare sprookjes zijn. In navolging van Descartes bestreed hij theologen die van alles en nog wat beweerden over de ziel en het hiernamaals, en over bovennatuurlijke zaken. Bekker wilde het bijgeloof de wereld uit helpen, ook om te voorkomen dat vermeende heksen of tovenaars op de brandstapel eindigden.
Al direct na publicatie van de eerste delen van het boek in 1691 brak er een ware pamflettenoorlog uit. Nog voordat de laatste twee delen van zijn boek waren verschenen, werd Bekker als dominee uit zijn ambt gezet. Het hield de aandacht niet tegen, de oplage steeg tot 8000 en in de 17- eeuw verschenen er uiteindelijk tweehonderd publicaties over zijn boek.
Dat Bekker op het commentaar van Van der Waeyen reageerde is niet vreemd. Van der Waeyen was een invloedrijke man: predikant en hoogleraar met connecties door het hele land, en geheimraad van de Friese stadhouder. En hij was een coccejaan, dat wil zeggen dat hij geen bezwaar had tegen verknoping van de overheid en de kerk. Terwijl Bekker zich juist verzette tegen het doorsijpelen van duivelse kerkelijke ideen naar het dagelijks leven.
De Betoverde Wereld heeft ook bijgedragen aan de meer menselijke behandelingen in dolhuizen.
Lijsbeth Abrams Wiaer
Lijsbeth trouwde nog een vijfde keer. Haar laatste man was wever Jan Groenenhoud. Anders dan Abraham en Andries werd Jan geen lid van het Gilde. Toch gaf ook hij zijn naam aan de drukkerij. Maar Lijsbeth zette Jan aan de kant toen bleek dat hij haar een geslachtziekte had bezorgd. Het was 1705 en Lijsbeth gebruikte voor haar laatste druksels tenslotte haar eigen naam. Zij overleed in 1709 en werd begraven in het Kartuizerkerkhof.
Noten en Bronnen
Lijsbeth Abrams Wiaer vond ik in de onlangs verschenen wandelgids van Anna de Haas over zeventig schrijvers en drukkers die tussen 1670 en 1750 in de overvolle Jordaan hebben gewoond. Zij schreef dit curieuze boekje ter gelegenheid van het zeventigjarig bestaan van Antiquariaat Brinkman.
(Elisabet Abrams Wiaerts)://ecartico.org/persons/17254
Amsterdamse Spinoza Kring: https://www.amsterdamsespinozakring.nl/nagelaten-geschriften. Al eerder schreef ik een blogje waar Spinoza in voorkomt: https://www.lunenberg.info/de-herschepping.
Geert Mak: De smarten van Coenraad van Beuningen: https://www.geertmak.nl/nl/nederland/essays-en-lezingen/135/de-smarten-van-coenraad-van-beuningen.html
Over Balthasar: https://skepp.be/geschiedenis/balthasar-bekker-bestrijder-van-bijgeloof
Over Johannes vander Waeyen: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/3291412/Omzwaaien.pdf